هيچ يك از دو شرط ظهور موجود نبوده است ، مىتوانيم بگوييم كه اصولا انسانيّت ، نه در آن درجه بوده كه طرح كلّى عدالت را بفهمد ، و نه در آن سطح از اخلاص و اراده محكم و استوار بوده ، كه بتواند رهبرى روز موعود را به دست گيرد .
( 1 )
دوره دوم : دوران بعد از اسلام تا آغاز غيبت صغرى
در اين دوره ، انسانها نقشه و برنامه كلّى عدالت الهى را از سوى خداى تعالى دريافت داشتند ، و مىتوان گفت كه يكى از دو شرط ايجاد شده است .
ولى در عين حال ، مفهوم انتظار با معنايى كه در دوره قبل داشت تفاوتى نكرده ، و آن چنان نبود كه مردم آرزوى فرا رسيدن ناگهانى آن روز را داشته باشند ، بلكه افراد مؤمن ، اين مسأله را باور داشتند كه در آينده دورى اين مطلب تحقق مىيابد و آن روز شكوهمند فرا مىرسد . تنها تفاوتى كه اين دوره با دوره قبل داشت ، آن بود كه مسلمانها مىدانستند كه اين طرح و نقشه الهى مطابق دين و آيين آنها خواهد بود ، و حكومت عادلانه جهانى زير سايهء اسلام تشكيل خواهد شد ، و در آيندهء ، اسلام بر سراسر جهان حكمفرمايى خواهد كرد .
( 2 ) اگر به كيفيت و راههاى تبليغ و نحوههاى ابلاغ اين روز از سوى رسول خدا و پيشوايان گرامى اسلام بنگريم ، اين مطلب را به وضوح و روشنى مىبينيم .
( 3 ) و امّا نسبت به رسول خدا ؛ همين اندازه ما را بس است كه مىبينيم آن حضرت از وجود حضرت مهدى خبر داده و فرموده است كه او از فرزندان و خاندان وى ، و از ذرارى و فرزندان حضرت فاطمه - عليها السلام - است . و تذكر داده است كه او به وجود خواهد آمد و زمين را پر از عدل و داد خواهد كرد ، و او از فرزندان حسين - عليه السلام - است ، و داراى اين چنين ويژگيهايى است .
بنابراين پيشوا و زمامدار روز موعود ، شخص حضرت رسول نخواهد بود ، و در دوران زندگيش ، آن كار مهم و عمده را در سطح جهانى انجام نخواهد داد ، چنان كه حكمت آن را در گذشته دانستيم .
( 4 ) بنابراين ، كلمه انتظار در دوران رسول خدا ، با يقين به اينكه در آن زمان