روايات گوياى پديد آمدن ظلم و جور ملحق سازيم و در رديف آنها قرار بدهيم .
( 1 ) معناى سوم : اختلاف مردم در آرا و افكار ، مؤيّد اين مطلب روايتى است كه نعمانى در حديث گذشته از حضرت جواد الائمه - عليه السلام - نقل كرده كه حضرت در آنجا فرموده است : « و فتنة و بلاء يصيب الناس و طاعون و سيف قاطع بين العرب و اختلاف شديد فى النّاس و تشتّت فى دينهم و تغيّر فى حالهم » « 15 » حال اگر بدين معنى باشد ، اين گونه روايات را بايد در رديف روايات تشتت افكار قرار بدهيم .
( 2 ) معناى چهارم : قتل و كشتار ؛ به همين معنى در آيه شريفه
إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا
« 16 » آمده است ، يعنى : اگر ترسيديد كه شما را بكشند كسانى كه كافر گذشتهاند . « 17 »
و با اين معنى ، اين روايات در ضمن احاديث مربوط به پديد آمدن هرج و مرج و كشتار كه در آينده آنها را نقل خواهيم كرد وارد مىشود .
( 3 ) صحيح آن است كه تمام اين معانى را مىتوان به يك معنى ارجاع داد ، و يا اينكه بگوييم تمام اين معانى را ، اين احاديث در بردارد ؛ زيرا امتحان و آزمايش خداوندى - كه معناى اوّل بود - در جايى بيشتر نتيجهبخش است كه كفر و بىدينى - كه معناى دوم بود - در آنجا زياد باشد ، و كفر و بىدينى و انحراف ، هيچگاه در يك فكر و مذهب مشخّص و واحد نيست ، بلكه بيشتر در جايى است كه اختلاف و تناقض انديشهها و افكار باشد - و اين معناى سوم بود - و با وجود اختلافات و درگيريهاى فكرى ، خونريزى و قتل پديد مىآيد و كشتار به دنبال دارد - و اين معناى چهارم بود . و لذا تمامى اين معانى ، در اخبار و روايات آمده است ، چون ارتباط و وابستگى زيادى بين آنها وجود دارد ، چنان كه به زودى مفصلا بحث خواهيم كرد .
هامش
( 15 ) غيبت نعمانى / 235 .
( 16 ) نساء / 101 .
( 17 ) توضيح معانى مختلف « فتنه » از لسان العرب نقل شده است .