( 1 ) بنابراين ظلم را خدا نخواسته و اراده نكرده است ، نه به اراده تشريعيهء زيرا در شرع آن را حرام كرده است ، و نه به اراده تكوينيه ؛ زيرا مردم را وادار و مجبور به ظلم نكرده است . نهايت آنچه كه هست ، همان است كه خداوند جلو ظلم مردم را نگرفته است ، زيرا آنان را مختار آفريده و ظلم از سوء اختيار مردم سر مىزند ، و اين جلوگيرى نكردن و آزاد گذاشتن به خاطر دو هدف است :
هدف اوّل : حفظ اختيار و نفى جبر ؛ كه با برهان و استدلال ثابت شده است كه خداوند مردم را مجبور نمىكند ، و اگر بخواهد بالاجبار و قهرا جلو ظلم آنها را بگيرد ، ديگر اختيار از بين مىرود ، و اين مسأله روشن است .
هدف دوم : اجراى قانون آزمايش و گزينش ، كه از سوى يك فرد نسبت به ديگر افراد مفيد است و نتيجهبخش ؛ « تا آنكه خداوند كارى را كه انجام گرفتنى است بگذراند و آن كس كه هلاك مىشود از روى بينه و دليل باشد ، و آن كس كه زندگى مىيابد از روى دليل و برهان زنده باشد » . « 17 »
( 2 ) و همچنين نسبت به عموم افراد جامعه نيز فايده بدهد ، به طور كه بزرگترين اثر را در تحقق هدف الهى از آفرينش داشته باشد ؛ زيرا آن جامعه ايدهآل كه مورد آرزوى همگان است ، وقتى تحقق مىيابد كه پيش از آن آزمايشاتى وجود داشته باشد تا در ضمن آن آزمايشات ، دومين شرطى كه قبلا متذكر شديم محقق گردد . در بحثهاى آينده ، مفصل و مشروحتر در اين باره صحبت خواهيم كرد .
( 3 )
نكته سوم : بشارت پيامبر اسلام و ائمّه هدى به روز موعود الهى
به همانگونه كه پيامبران پيشين همگى در نويد و مژده دادن به روز موعود شريك بودهاند ، پيامبر اسلام - صلّى اللّه عليه و آله - و جانشينان پاك و معصوم آن حضرت و بسيارى از صحابه و ياران آنان نيز اين بشارت را ادامه دادهاند ، و نويد آنان گستردهتر و مهمتر هم بوده است ، زيرا اينان اصل طرح و برنامه را نيز به همراه داشته و به جهانيان عرضه داشتهاند و مىبايست كه
هامش
( 17 ) انفال / 42 .