( 1 ) جنبه سوم : انديشه وجود يك حكومت و دولتى منظم و داراى انسجام كه رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - آن را تأسيس كرد و پياده كردن آن را به جانشينان حقيقى پس از خود محوّل فرمود . اين انديشه را ملتهاى پيش از اسلام نمىتوانستند به هيچ صورت بفهمند . آنها در فضايى اختصاصى و قبيلهاى مىزيستند ، حتى نظامهاى شاهنشاهى ، در آن اعصار - مانند حكومتهاى فراعنه و قياصره - چيزى جز شكل توسعهيافتهء حكومت قبيلهاى و زميندارى نبود كه مدّعى بود مالك تمام راضى و كشاورزان - كه در آن زمان اكثر افراد ملّت را تشكيل مىدادند - مىباشد .
و لذا امكان نداشت كه اديان و شرايع گذشته بتوانند به نحوى نظامى ادارى يا حكومتى منظّم ايجاد نمايند ، بلكه پيامبران و اوصياى آنان سعى داشتند كه به صورت فردى ملتهاى خود را رهبرى نمايند ، و در عين حال كه حكومت ظاهرى به دست همان كسانى كه در آن اعصار بر جامعه مسلّط بودند ، باقى مىماند ، برنامهء خود را انجام مىدادند . « 16 »
( 2 ) جنبه چهارم : ما در ديانت مقدسه اسلام ، دقت و نظم خاصى را در فهميدن احكام و دستورات الهى مىبينيم ؛ هم در عبادات ، و هم در معاملات و كيفرها و مسائل اخلاقى ؛ به صورتى كه امكان نداشت كه امتهاى سابق آن را درك كنند و اين مسأله براى هر كس كه مختصر مراجعهاى به كتاب و سنّت داشته باشد و با ديگر كتب آسمانى همچون تورات و انجيل مقايسه كند ، روشن است .
بنابراين هرگز امكان ندارد كه شريعت تورات و انجيل بخواهد طرح كامل براى اداره جهان باشد ، و امتهاى پيشين توانايى درك و اجراى چنين طرحى را مسلّما نداشتهاند . و با اين مقدمه ثابت مىشود كه چرا احكام و قوانين و دستورات
هامش
( 16 ) داستان حضرت داوود و سليمان و قضيهء خارج ساختن حضرت موسى بنى اسرائيل را از مصر ، و وعدهء ايجاد يك جامعهء نمونه به آنها و ظاهر آيهء شريفهءوَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِو آيهء شريفهءكَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْمحكمى استدلال نويسنده بزرگوار ما را از بين برده و جاى مناقشه و سؤال را باز مىكند كه بهر صورت سليمان پيامبر هم از نظامى ادارى و تشكيلاتى در ادارهء مملكت الهى خود برخوردار بوده است . ( مترجم )