پيدايش از فهميدن و درك بسيارى از مفاهيم عاليه و تفاصيل عدالت كامل نهايى ناتوان بود ، و از اين جهت امكان تشكيل يك جامعه و حكومت عادلانه نبود ، بلكه مىبايست به تدريج اين حالت و آمادگى ايجاد گردد تا بدان پايه برسد كه شايستگى ايجاد حكومتى جهانى را بر پايه عدالت كامله داشته باشد ، كه همين را خداوند اراده كرده و بدان روز مبارك وعده و نويد داده است .
( 1 ) و اكنون مىفهميم كه چرا پيامبران متعدد و گوناگون بودهاند ، چون مىخواستهاند كه انسانيّت را آماده رسيدن به آن درجه و رتبه بالا بگردانند و بدانجا رسانند تا اين عامل خارجى كه همان افهام و تفهيم الهى باشد كامل شود و عدل كامل و برنامه عدالت اجتماعى كه خداوند اراده كرده در روى زمين مستقر گردد و بشريّت به هدف نهايى خود برسد و آفرينش عبث و بيهوده نباشد .
( 2 ) و امّا عامل داخلى و ذاتى ، احساس مسئوليّت در مقابل اين طرح عدالت گسترده است . بدان معنى كه اين عدالت وقتى جامهء عمل به خود مىپوشد كه افراد از آن پيروى كرده و در زندگى خود بر طبق آن حركت كنند و نسبت به آن مسئوليّت احساس كنند و خود را در مقابل آن موظف بدانند ، لذا بايد اين عامل داخلى به وجود آيد تا آن هدف به دست بيايد .
اين احساس مسئوليّت و شناخت وظيفه از سه راه و سه عامل موجود مىشود :
( 3 ) عامل اوّل : اهميّت اطاعت و پيروى از دستورات خداوند و خضوع و فرمانبردارى در مقابل او را بايد عقل درك كند و بفهمد كه تنها خداوند شايسته پرستش و عبادت است و در عبادت او هيچ چيز ديگر را در نظر نداشته باشد .
( 4 ) عامل دوم : به اطاعت خدا اهميّت داده و بداند كه تنها ضامن حقيقى براى ايجاد عدل در سطح فرد و جامعه ، همان اخلاص در اطاعت خداست ؛ و به عبارت ديگر بايد اخلاص واقعى نسبت به اطاعت خدا داشته و بداند كه بدون اين اخلاص ، آن عدالت انجام نخواهد گرفت .
( 5 ) عامل سوم : انگيزه ثواب اخروى و طمع در بهشت كه خداوند براى انسانهاى مطيع مقرر داشته ، و ترس از كيفر كه گنهكاران و تبهكاران از آن
تاريخ الغيبة الكبرى ( تاريخ غيبت كبرى ) ( فارسي ) — صفحة 249
مساهمون: سيد حسن افتخارزاده
ص٢٤٩