وَ مَنِ اتَّبَعَنِ
: يعنى مسلمانانى كه بوسيله من هدايت يافتهاند اسلام آوردهاند چنان كه من اسلام آوردهام .
وَ قُلْ
: ( اى محمد ) بگو .
لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ
: يعنى يهود و نصارى .
وَ الْأُمِّيِّينَ
: و اميان يعنى كسانى كه كتاب ندارند - از ابن عباس و غيره كه مشركين عرب هستند و تفسير امى و اشتقاق آن در آيه
« وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ »
گذشت .
أَ أَسْلَمْتُمْ
: آيا خالص شدهايد چنان كه من شدهام . لفظ استفهام است ولى بمعنى تهديد است و متضمن معنى امر است و معنى چنين است : « اسلام آوريد كه خداوند موانع را بر طرف كرده و راهها را روشن ساخته » و نظير اين است قول خداوند :
« فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ »
( آيا باز داشته نميشويد ) يعنى خود را باز داريد ( از گناه ) .
فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا
: يعنى به راه حق هدايت شدهاند .
وَ إِنْ تَوَلَّوْا
( و اگر پشت كردند ) : يعنى كافر شدند و اسلام را نپذيرفتند و از آن اعراض كردند .
فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ
: يعنى فقط بر تست كه تبليغ كنى و حجت و دليل برايشان اقامه نمايى و بر تو نيست كه آنها را از اعراض كردن بازدارى .
وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ
: ( خدا بصير به بندگان است ) در اينجا مراد اينست كه :
هيچ مقدار از اعمال ايشان از علم حق فوت نخواهد شد بلكه آنها را بر همه اعمال پاداش خواهد داد زيرا خداوند بر ايشان و باطن ايشان بصير يعنى عالم است و هيچ امرى مخفى بر او پنهان نيست .
و گفتهاند مراد اينست كه : بر تبليغ تو و ايمان و كفر ايشان عالم است .