باشد و ذكر جملهء ( ان . . . ) دلالت بر مفعول محذوف تودّ دارد و لفظ تود دلالت بر جواب لو مينمايد و اين مطلب اكنون بخاطرم رسيد و به حمد اللَّه واضح است .
تفسير :
چون خداوند مردم را از عقاب ترسانيد و بر حذر داشت ( در آيه قبل ) در اين آيه وقت عذاب و عقاب را بيان مىدارد و ميفرمايد :
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ
- روزى كه هر كسى آنچه عمل كرده است ( در دنيا ) مىيابد .
مِنْ
- ( در ) طاعت و
خَيْرٍ مُحْضَراً
- ( خير حاضر ) .
و نظير اين آيه آيهء زير است : « و وجدوا ما عملوا حاضراً » آنچه عمل كردند در برابر خود حاضر مىيابند و مىبينند و همچنين اين آيه « و علمت نفس ما احضرت » - ( هر كس و هر نفسى آنچه حاضر كرده خواهد دانست ) .
سپس در كيفيت وجود عمل و حضور عمل اقوالى گفته شده :
1 - ابى مسلم و غير او گفتهاند كه يعنى صحيفهها و نامههاى اعمال حسنه و سيئه را مىبيند و مىگيرد . و اين قول ، اختيار قاضى نيز هست .
2 - يعنى جزاء عملهاى خود را كه عبارتست از ثواب يا عقاب ( بهشت يا دوزخ ) مىيابند و ميگيرند ولى خود اعمال اعراض و خيرهايى بوده كه باطل شده و ديگر اعادهء آنها جايز و درست نيست و بيمعنى است پس محال است كه خود آنها حاضر ، يافت شود .
وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ
- ( و آنچه بدى كه بجاى آورده ) يعنى هر انسانى آنچه گناه كرده حاضر مىيابد .
تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ
- ( دوست دارد كه بين خود و گناهانش )
أَمَداً بَعِيداً
- ( فاصلهء دور و بسيارى باشد ) يعنى آنها اعمال او نباشند .
درباره « امداً بعيداً » سدى گويد : مراد مكان و فاصله بسيار است . و مقاتل گويد : مراد فاصلهء بين مشرق و مغرب است .