عبد اللَّه بن عمرو بن حزام انصارى پاسخشان داد كه بيائيد در راه خدا بجنگيد و از خدا بترسيد و پيغمبر را غريب و بىياور مگزاريد .
أَوِ ادْفَعُوا
- يا اينكه اگر در راه خدا نمىجنگيد لا اقل از جان و ناموس خود دفاع كنيد .
و گفتهاند مراد اينست كه بمنافقان گفتند با ما همراه باشيد و سياهى لشكر ما را زياد كنيد . از اينجا معلوم مىشود كه تكثير سياهى و ظاهر لشكر مجاهدان اسلام نيز بمنزله جهاد بشمار ميرود و حكم قتال را دارد .
قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ
- منافقان گفتند : اگر ما از جنگ علم و اطلاع ميداشتيم بدنبال شما ميآمديم . اينجمله را براى عذر تراشى گفتهاند كه به اين بهانه بمدينه بازگردند . عبد اللَّه بن عمرو مذكور در پاسخ اين جواب منافقان گفت : خداوند شما را از خود دور گرداند و او ما را از شما بىنياز خواهد كرد .
و گفتهاند طرف مكالمه و اين گفت و شنود با منافقان خود پيغمبر ( ص ) بود .
هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ
- يعنى منافقان با اظهار اين سخن بكفر نزديكترند از ايمان چون پيش از اين به ظاهر حال بايمان نزديكتر بودند تا اينكه پردهدرى كردند و مؤمنان از باطنشان كه قبلا بى خبر بودند با خبر شدند . و لام در ( للكفر ) بمعنى الى است يعنى ( الى الكفر اقرب . . . - بسوى كفر نزديكترند . . . )
يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ
- به دهان ميگويند آنچه در دل ندارند .
ذكر افواه ( دهانها ) براى تأكيد است و يا اينكه براى تفاوت بين قول زبانى با نوشتنى مىباشد و آنچه را به دهان گفتند كه در دل ندارند جمله
« لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ »
است و آنچه در دل پنهان داشتند اين بود كه اگر جنگى هم در بين بود چنان كه بود اطاعت پيغمبر نمىنمودند و او را يارى نميكردند .
و گفتهاند مراد اينست كه به دهان ميگويند كه به خدا و پيغمبر مؤمنيم ولى در دل ايمان ندارند بلكه در دل كافرند .
وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ
- خدا به آنچه كه در دل پنهان ميدارند از نفاق و شرك داناست .