بوده ولى منافقان در همان حال ترس و رعب بماندند .
يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ
- يعنى خواب فقط گروهى را كه مؤمنان بودند بگرفت و علت اين مطلب اين بود كه مشركان مسلمين را تهديد ببازگشت خود و جنگ دوباره كردند و مؤمنان آماده جنگ و دفاع ايستادند خداوند در اينوقت حالت امنى بر مؤمنان فرستاد تا خواب راحتى بر چشمانشان مستولى شد بخلاف منافقان كه ترس از بازگشت كفار آنها را بيتاب كرده بود ( از ابن اسحاق و ابن زيد و قتاده و ربيع )
وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ
- و عدهاى كه به خود مشغول بودند و گفتهاند : يعنى نفسشان آنها را بهم و اندوه وا داشته بود و معنى اينست كه همتشان بر خلاص نفس خودشان بود و عرب اين لفظ را
« أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ »
بر هر آدم ترسانى كه هم بر خلاص كردن خود او را بهراس افكنده باشد بطورى كه از هر چيز ديگرى منصرف باشد استعمال مىكند .
يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ
- يعنى مثل زمان جاهليت خود گمان ميكنند خداوند محمد ( ص ) و مسلمين را يارى نخواهد كرد .
و گفتهاند : يعنى مثل اهل جاهليت كه كفار و مشركين هستند فكر و گمان ميكنند يعنى وعد و وعيد حق را دروغ مىپندارند .
و گفتهاند : ظن آنها همان است كه در جمله بعد توضيح داده شد كه ميفرمايد :
يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ
- يعنى بعضى به بعضى ديگر گويند آيا ما را از فتح و نصرت حق نصيبى خواهد بود . و اين سخن را از راه تعجب و انكار ميگفتند .
يعنى هيچيك از اينها براى ما نخواهد بود . و گفتهاند معنى آن اينست كه ما با اكراه از مدينه بيرون آمديم و اگر اختيار با ما بود بيرون نميشديم .
و گوينده اين سخن بهر معنى كه باشد از عبد اللَّه ابىّ و معتب بن قشير و دار و دسته آن دو بودند ( از زبير بن عوام و ابن جريح ) .
قُلْ
- اى محمد بگو
إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ
- همه امور بدست خداست . هر كه را بخواهد يارى كند و هر كس را كه بخواهد خوار گرداند هر كه را او يارى كند كس نتواند كه خوارش سازد و