3 - حكماء متقى باشيد ( از سعيد بن جبير ) 4 - مدبر امور مردم باشيد به اينكه ولايت و سرپرستى آنها را با اصلاح امورشان انجام دهيد ( از ابن زيد ) 5 - از علم خود بمردم بياموزيد و معلم آنها باشيد ( از زجاج ) و از پيغمبر اكرم حديث است كه : هيچ مرد و زن مؤمن و آزاد و مملوكى نيست مگر اينكه خدا بر گردن او حق واجبى دارد به اينكه علم آموزد و تفقه در آن نمايد .
ابو عبيده گويد : مردى را شنيدم كه ميگويد ربانى كسى است كه به حرام و حلال و امر و نهى و گذشته و آينده عالم باشد و ابو عبيده گويد عرب معنى ربانى را نفهميده ولى اين قول درست نيست چون قرآن به زبان عرب آمده و از محمد بن حنفيه آمده كه در روز فوت ابن عباس گفت : « ربانى اين امت فوت كرد » .
بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ
: يعنى قرآن .
وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ
: يعنى فقه درس ميگرفتيد و آنكه « تدرسون » را بتشديد راء خوانده متعدى است يعنى آن را درس ميدهيد و چنين ميفهماند كه هم ميدانند و هم تعليم به ديگران ميدهند ولى با تخفيف راء فقط عالم بودن آنها را مىرساند نه تعليم را .
و « باء » در بما كنتم براى يكى از سه چيز است : 1 - يعنى با علم خود معلم مردم باشيد . 2 - در علم و دراست خود ربانى باشيد و باء در اين صورت در جاى فى است .
3 - از كسانى باشيد كه استحقاق اسم و صفت عالم را داشته باشيد يعنى به علم خود عمل كنيد زيرا انسان وقتى واقعاً استحقاق توصيف و مدح به عالم بودن را دارد كه عامل باشد و دليل آن
« إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ »
وَ لا يَأْمُرَكُمْ
: در اينجا چند قول است : 1 - يعنى خدا امر نميكند . ( از زجاج ) 2 - و گفتهاند : يعنى محمد ( ص ) امر نميكند ( از ابن مريم ) 3 - عيسى امر نميكند .
و آنكه بنصب يأمر خوانده يا آن را عطف به « ان يؤتى » ميداند يعنى براى اين