مُسْلِماً
( و بر دين اسلام بود ) .
وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
( و مشرك نبود ) . گفتهاند كه اين آيه متضمن اين معنى است كه دين يهود و نصارى شرك است و گفتهاند كه معنى اينست كه چنان كه اعراب مشرك ادعا مىكنند ابراهيم مشرك نبود .
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ
- ( سزاوارترين مردم بنصرت ابراهيم ) با استدلال و علم يا با كمك اقتصادى و پولى .
لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ
- ( آنانند كه او را پيروى كردند ) در زمان خود و او را با يارى بر ضد دشمن كمك كردند تا دينش آشكارا و غالب گشت .
وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا
: ( و اين پيامبر و كسانى كه به وى ايمان آوردند ) نصرت او را از آن جهت كه بر حق است به علم و استدلال به عهده ميگيرند و دامن او را از هر عيبى برى ميدارند و پاك ميسازند . مراد اينست كه اينها كسانى هستند كه سزاوار است بايشان گفته شود بر دين ابراهيم ميباشيد و نسبت به او ولايت دارند ( يا ابراهيم بر آنها ولايت دارد . )
وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ
: ( خداوند ولىّ مؤمنان است ) زيرا نصرت آنها را به عهده دارد و مؤمن ولىّ خداست به عين همين معنى ، يعنى چون او را يارى مىكند ولىّ اوست و اينكه فقط اسم پيغمبر اكرم را در قرآن جداگانه برده است براى تعظيم قدر و مقام امر و بزرگداشت اوست چنان كه قبلا گذشت كه جبرئيل و ميكائيل را جداگانه نام برده .
و گفتهاند اسم او را ذكر كرده براى اينكه او را داخل در ولايت ( و اولويّت ) بابراهيم بنمايد و ضمير صلهء و الذين آمنوا به او برگردد يعنى اين پيامبر و مؤمنان بوى .
و در اين آيه دليل است كه ولايت با پيامبر بوسيلهء دين و ايمان به او ثابت مىشود نه با نسب و مؤيد آن فرمايش امير مؤمنان ( ع ) است كه فرمود :
اولى و سزاوارترين مردم بانبياء عالمترين ايشان است بدين و احكام آنان . و بعد همين آيه را تلاوت كرد و نيز فرمود :
همانا ولىّ محمد ( ص ) كسى است كه از او اطاعت كند اگر چه نسبتش از او دور باشد و همانا