دراز را ، كوتاه كند و نور عظمت حق بر قلبش بتابد ، و مرگ را در مقابل ديدگان خود مجسّم نمايد ، در نتيجه همهء اعضاى بدنش حالت خشوع پيدا مىكند و اشك چشمانش جارى مىگردد ( 1 ) و بر عمر تلف كردهء خويش بسيار حسرت مىخورد و نيز روح خشوع ، بدن و دل را در مقابل داناى اسرار خاشع مىسازد همان گونه كه خداى متعال مىفرمايد :
* ( وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً ) * ( 2 ) : بندگان مخصوص خدا كسانى هستند كه بر روى زمين به تواضع راه مىروند و چون مردم جاهل به آنان تندى كنند ، با آرامى و نرمى پاسخ گويند .
روايت شده كه پيامبر صلَّى الله عليه و آله و سلم ديد فردى در حال نماز با محاسن ( و ريش ) خود بازى مىكند ، ( 3 ) فرمود : اگر دلش خاشع مىبود ، همهء اعضايش نيز خاشع بودند . ( 4 ) اين حديث نشان مىدهد كه خشوع مربوط به دل است ، و آثارش در اعضاى انسان ظاهر مىگردد ، و نبايد انسان بيشتر از مقدارى كه در قلبش خشوع دارد ، آن را آشكار و ظاهر نمايد ( چون حالت نفاق پيدا مىكند ) .
سجده بر خاك از نشانههاى خشوع
يكى ديگر از نشانههاى خشوع براى خدا اين است كه انسان بر خاك سجده كند و خود را در مقابل حق خوار و ناتوان بداند .
و امام صادق عليه السّلام همين كار را مىكرد و بر تربت امام حسين عليه السّلام سجده مىنمود .
هامش
( 1 ) علَّامه شعرانى : جرت دموعه يعنى اشكش جارى مىگردد .
( 2 ) فرقان / 62
( 3 ) علَّامه شعرانى : يعبث يعنى : يلعب بازى مىكند .
( 4 ) روى
انّ رسول اللَّه رأى رجلا يبعث في صلاته بلحيته فقال لو خشع قلبه لخشعت جوارحه .