پنجم « 1 » : از وجوه آنكه قرآن منّان پر است به اسناد افعال به بنده و تهديد و تخويف و مؤاخذه بر افعال رديّه ؛ و اين گاهى صحيح است كه افعال ما مستند باشد به ما تا ظلم لازم نيايد بر خداى تعالى .
/ 46 A /
السادس : أنّا نفرق بين من أحسن إلينا و بين من أساء ؛ و نمدح الأوّل و نذمّ الثانى ؛ و هذا أمر مركوز فى عقول الناس حتّى الأطفال و المجانين بل و البهائم أيضا ؛ و ما أحسن قول أبى الهذيل العلّاف : « حمار بشر أعقل من بشر ؛ لأنّ حمار بشر لو أتيت به إلى جدول صغير و كلّفته عبورها فإنّه يعبر ؛ و لو أتيت به إلى جدول كبير و ضربته و كلّفته العبور لم يعبره ؛ لأنّه فرق بين ما يقدر عليه فأجاب إليه و أطاع و بين ما لا يقدر عليه فامتنع من الانقياد . »
ششم : از آن وجوه آنكه ما فرق مىكنيم ميان آنكس كه نيكويى كند به ما و ميان آنكه بدى كند ؛ و مدح مىكنيم اوّل را و ذمّ مىكنيم دوّم را ؛ و اين امرى است كه قرار گرفته در عقلهاى مردمان حتّى طفلان و ديوانگان ، بلكه بهائم مانند خران و گاوان . چرا كه خر و گاو را چون علف دهى ، مطيع تو باشد و چون گرسنگى و بار گرانش كنى ، سر از طاعت باز زده ، لگد برپاى تو زند ؛ و چه نيكو گفته ابو هذيل علّاف كه « خر بشر را عقل
هامش
( 1 ) . س : ششم .