من شاهق ؛ و لو كانت الأفعال كلّها صادرة من اللّه تعالى انتفى الفرق بينهما ، و هو معلوم البطلان بالضرورة .
بحث پنجم « 1 » در آنكه بنده فاعل است
اختلاف است مردمان را در اين بحث :
[ الف . ] جمعى برآنند كه بنده فاعل است ، به اختيار خود عمل مىكند .
[ ب . ] و جمعى برآنند كه افعال و موجودات و كاينات ، جميع آنچه واقع شود از مكلّف ، از خداى تعالى است .
و حقّ قول اوّل است ، از چندين وجه :
اوّل : بديههء عقل حكم مىكند كه فرق است ميان افعال اختياريهء ما ، مثل حركت دست ، و افعال اضطراريهء ما ، مثل حركت نبض . بتحقيق كه ما مىيابيم بىفكر و نظر ميان حركات ما به جانب راست و چپ كه قادريم براين ، و ميان پريدن به آسمان
/ 44 A /
كه قادر نيستيم ، و افتادن ما از كوه بلند كه به اختيار ما نيست ؛ اگر چنانچه همه صادر مىبود از خداى تعالى ، فرق نمىبود ميان اين دو ؛ و بطلان اين قول كه فرق نباشد ، روشن و
هامش
( 1 ) . س : + در افعال خدا از مسأله ششم .