روحيهء مردم كوفه
با وجود شهرت اين شهر بزرگ ، موقعيّت خاص تاريخى آن در ابتداى آبادانى ، مركزيت بزرگ خلافت به مدت طولانى ، استعداد سرشار بزرگان كوفه ، كه همه اينها فضيلتهايى شايسته قدردانى است تاريخ دربارهء بزرگان اين شهر مطلبى ثبت نكرده است ، گويا كسى پس از آبادى كوفه به آنجا مىرود و به منظور ترويج خصومت و دشمنى در آن اقامت مىكند يا در اطراف آن ، بذر نفاق مىافشاند و ميان آن عوامل فساد را پنهان مىكند از اين رو ، هنگامى كه رشد كرد و شاخههاى آن بلند شد بجز انحراف از حق و اهل آن و تمايل به ظلم و ستم و توجه به مبلّغان گمراهى ، ثمرهاى در برنداشت .
اين اخلاق و روحيهء ملتى است كه آن را از دوران علويان آشكار كردند . روزى على ( ع ) در جنگ جمل از آنان يارى خواست ولى ابو موسى اشعرى ، آنها را از يارى على ( ع ) باز داشت و آنان نيز پس از اين كه امام ( ع ) را مورد ملامت و سرزنش قرار دادند ، براى جهاد به سويش رفتند ، سپس مالك اشتر وارد شد و با قدرت زياد آنان را به جهاد برانگيخت . روزى كه قرآنها را در جنگ صفين بلند كردند ، از ياد نبريد و روزى كه آن فاجعهء بزرگ ، ناگوار و بسيار دشوار را پديد آوردند و سپس از عمل خويش در برابر حضرت على ( ع ) پشيمان شدند و بدون توبه از كارهاى ناشايستهشان جنگ نهروان را برافروختند و با دليل باطل ، مسئوليت آن را بر عهدهء حضرت على ( ع ) گذاردند ، پس از اين كه شمشير الهى آنان را فرا گرفت و همه مردم براى جنگ با معاويه حركت كردند ، پيوسته امام ( ع ) با آنان مشورت مىكرد و هر شخصى را كه مىديد يا عذر و بهانه را سپر خود قرار داده ، يا در پناه شكست و خيانت خود را پنهان كرده بود و يا از گروهى جانبدارى مىكرد و آن قدر حضرت على ( ع ) را آزار دادند تا آنها را از خود راند ، و آرزو كرد كه اى كاش يك نفر شامى را با ده تن از آنان معاوضه مىكرد همچون معاملهء دينار به