نسلهاى بعدى رسيده « 24 » و تغييراتى در آن داده شده است . « 25 »
اهميت مسالك و ممالك و محتواى آن
مسالك و ممالك احتمالا نخستين اثر با عنوان عمومى مسالك و ممالك است « 26 » و مؤلف آن نخستين فردى است كه كتابى در جغرافياى اقتصادى گردآورى كرده « 27 » و اثر وى براى ما باقى مانده است . طرح مباحث اقتصادى در اثر ابن خردادبه بيشتر بدان جهت است كه اولا مؤلف ايرانى الاصل مسالك و ممالك از سنت ايرانى در جغرافى نگارى پيروى نموده است و جغرافى نگاران پيرو سنت ايرانى براى مسائل مربوط به خراج و محصولات و معادن سرزمينها اهميت فراوان قايل بودهاند . ثانيا مؤلف به جهت شغل حكومتى خويش نه تنها با راههاى ممالك اسلامى بويژه ايران آشنا بوده بلكه نياز جدى به داشتن اطلاعات مبسوط از اوضاع اقتصادى جبال داشته است .
از ديگر وجوه اهميت مسالك و ممالك آنست كه اين اثر بر آثار جغرافيايى پس از خود تأثير فراوانى گذارده است . ابن حوقل صاحب صورة الارض در تدوين اثر خود از مسالك و ممالك سود جسته است . « 28 » مقدسى ( مقدّسى ) كه اثر بسيار ارزشمندى در جغرافيا بنام أحسن التّقاسيم فى معرفة الاقاليم گردآورى كرده ، ابن خردادبه را از پيشوايان دانش جغرافى مىشمرد . « 29 » ظاهرا نزديكى ابن خردادبه به خلافت عباسى اين امكان را مهيا ساخته بود كه وى از آرشيوهاى حكومتى استفاده كند « 30 » و بدين جهت مورد وثوق جغرافيدانان پس از خود قرار گرفته بود ، هر چند همانگونه كه اشاره شد از
هامش
( 24 ) . نفيس احمد همان كتاب ص 32
( 25 ) . پيگولوسكايا همان كتاب ص 143
( 26 ) .Encyclopedia of Islam Vol . 3 P . 579( 27 ) . پيگولوسكايا همان كتاب ص 143
( 28 ) . صفا همان كتاب ص 350
( 29 ) . مقدسى همان كتاب جلد اول ص 101
( 30 ) . مقدسى همان كتاب جلد دوم ص 531