الملاهى ، كتاب الشراب ، كتاب الانواء ، كتاب الندماء و الجلساء و كتاب المسالك و الممالك « 19 »
احتمالا فهرست آثار ابن خردادبه ناقص است . مسعودى به اثر مهم تاريخى وى كه حاوى اطلاعات مهمى دربارهء تاريخ غير عرب و پادشاهان آنها بوده ، اشاره مىكند ، « 20 » حال آنكه در فهرست ابن نديم ذكرى از آن موجود نيست . به هر جهت ابن خردادبه از همان آغاز بيشتر جغرافيدان و صاحب مسالك و ممالك محسوب مىشد و آثار وى در مورد موسيقى داراى اهميت ثانوى بود .
مسالك و ممالك
كتاب مسالك و ممالك به دانش جغرافى اختصاص دارد . بنا به نظرى ، ابن خردادبه اثر خويش را پس از اقامتش در كنار دجله ، در سامرا و بين سالهاى 234 - 230 هجرى / 848 - 844 ميلادى نگاشت . « 21 » بعضى نيز سال 232 يا حدود آن را زمان تأليف اثر دانستهاند . « 22 » به نظر مىرسد مؤلف اثر خود را در دو نوبت نگاشته و در نوبت دوم تغييراتى نيز در آن داده است . اثر ، نخستين بار در سال 231 هجرى / 846 ميلادى و سپس در سال 272 هجرى / 885 ميلادى تدوين شده است . « 23 »
بعضى از محققان معتقدند كه عليرغم اصالت اثر ، مختصرى از اين كتاب به دست
هامش
( 19 ) . ابن نديم همان كتاب ص 245
( 20 ) .De Goeje Ibid P . 11( 21 ) . نفيس احمد خدمات مسلمانان به جغرافيا ترجمه حسن لاهوتى بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى مشهد 1367 ه . ش ص 31
( 22 ) . صفا همان كتاب ص 350 آدام متز همان كتاب ص 9 بارون كارادو وو متفكران اسلام جلد دوم ترجمه احمد آرام دفتر نشر فرهنگ اسلامى 1359 ه . ش ص 14
( 23 ) .Encyclopedia of Islam Vol . 3 P . 579