توپخانه هريك مركب از 800 نفر به وجود آورد و آنها را تحت فرماندهى پسران خويش قرار داد . آنها موظف بودند كه از محل عايدات ايالات تحت اختيار خود ، مخارج سپاه خويش را تأمين كنند ( همان كتاب ، ج 2 ، ص 200 ) . طى دو دههء بعدى ، اين ناحيه تحت نظارت مستقيم دوستمحمد گسترش بسيار يافت . هنگام درگذشت او در 1279 / 1863 ، تنها چند روز پس از فتح ايالت هرات ، قلمرو كنونى افغانستان به صورت كشورى واحد درآمده بود .
در نظامى كه دوستمحمد به وجود آورده بود ، اميرزادگان حاكم از حداكثر قدرت نظامى ، مالى و اجرايى برخوردار بودند ، ولى كارآيى آن مبتنى بر پيوندهاى موجود ميان پدر و پسرانش بود ؛ با مرگ دوست محمد ، آن نظام فروپاشيد . جنگ داخلى از 1279 / 1863 تا 1285 / 1868 شعلهور بود ، تا اينكه شيرعلى ، يكى از پسران دوستمحمد ، بر سراسر كشور مسلط شد . او به برخى اصلاحات بنيادين حكومتى دست زد . در ذيحجهء 1286 / مارس 1870 ، شورايى مركب از سيزده عضو تشكيل داد تا در امور حكومتى با آنها رايزنى كند ( كتابخانهء ديوان هند « 1 » ، « ال » / « پى » و « اس » [ نامههاى سياسى و سرى ] / 20 ب 9 ، ص 21 ) ؛ بعدها اين شورا به صورت هيئت دولت درآمد . مقام صدراعظمى به وجود آمد و افرادى از قشرهاى مختلف اجتماع به مناصب وزارتى رسيدند . شيرعلى در هزينه كردن منابع حكومتى دخالت مستقيم داشت ( همانجا ، ص 84 به بعد ) و از واگذار كردن مقامات اجرايى به پسرانش ابا داشت و در عوض به
هامش
( 1 ) .India Office Library