قديم مكانى آباد و پرجمعيت توصيف شده است ( فوشه « 1 » ، ج 1 ، ص 13 به بعد ) . ولى امروزه اين ناحيه بيابان است . كاوشهاى اخير ، نقاط شهرى و فرهنگى شگفتانگيزى را پديدار ساخته كه حاوى نمونههاى نامنتظرى از معمارى و تزيين است .
شهر آى خانم ، واقع در منتها اليه شمالشرقى باكتريا در ملتقاى رودهاى آمودريا و كوكچه ، از قرن چهارم پيش از ميلاد مسكون بود و در حدود 130 پيش از ميلاد به سبب پيشروى چادرنشينان ، از سكنه خالى شد . چون بعدها كسى در اين شهر سكنى نكرد ، در سطح نقشهء كنونى خود تقريبا دست نخورده باقى مانده است ( برنار « 2 » ، 1973 ، ج 2 ، تصوير 1 ) . آى خانم كه شهرى است با برج و بارو در پايين يك ارگ ، حاوى معابد و گورها ، كاخى وسيع ، يك ورزشگاه و يگانه تئاتر باستانى كه تا اينجا در شرق كشف شده است ؛ خلاصه ، از جهان يونانى پس از اسكندر است . بااينحال ، در هنر آى خانم جزييات بسيارى از هنر شرقى مشاهده مىشود . در تزيينات آن ، كه از نقشهاى يونانى ملهم است ، عناصر تزيينى را چنان از نو تعبير كردهاند كه آثار بديع اصيلى پديد آوردهاند ، مثلا در سرستونهاى شبه كورنتى رديفهاى ستونهاى حياط اصلى كاخ ( برنار ، ( كاوشگاهها ) ، تصوير 44 ؛ همو ، 1974 - 1975 ، ص 99 - 114 ، تصوير مقابل ص 104 ) . مجسمههاى سنگى آنها كپيهاى اندكى دگرگون شدهء نمونههاى يونانى است ، مثلا : تنديس هرمس « 3 » ريشدارى كه در ورزشگاه بر فراز ستونى چهار گوش قرار دارد ( تصوير
هامش
( 1 ) .A . Foucher( 2 ) .P . Bernard( 3 ) .Hermes