« مقدمه ششم - در أنواع حركات »
مقدمهء ششم در بيان أنواع حركات است ، به حركت بالذات وحركت بالعرض ، حركت بالقسر وحركت بالجزء كه نوعي از حركت بالعرض است .
1 - حركت بالذات مانند انتقال جسمي از محلى به محل ديگر .
2 - حركت بالعرض مانند حركت سياهى جسم است كه با انتقال جسم از مكاني بمكاني ديگر نقل داده مىشود به تبع .
3 - حركت بالقسر مانند حركت سنگ به جهت بالا بواسطة قاسرى كه در آن ايجاد مىشود وبوسيلهء آن قاسر بطرف بالا حركت مىكند .
4 - حركت بالجزء مانند حركت ميخهاى كشتى كه به تبع حركت كشتى به ميخهاى آن نيز متحرك اطلاق مىشود . وهمينطور هر امرى كه مركب باشد وكلّا متحرك شود كه بجزء واجزاء آن قهرا مىتوان گفت كه متحرك است « 1 » .
شرح : بدان كه هر آنچه موصوف بوصف حركت مىشود بر دو وضع است ، يكى اينكه حركت قائم به آنست « 2 » وديگر اينكه قائم بآن نيست وبلكه قائم بأمري است مقارن متحرك « 3 » ، نوع دوم متحرك بالعرض است وآن خود بر چهار قسم است :
هامش
( 1 ) - بديهي است كه جزء با حركت كل حركت مىكند نكته قابل ذكر اين است كه پارهء اشتباها حركت بالجزء را بالجبر خواندهاند ودر توجيه آن دچار اشكال شدهاند چون حركت بالقسر هم همان حركت بالجبر است وبهر حال پس از ارتكاب اين اشتباه در پيدا كردن مثال دچار ايراد واشكال شدهاند .
( 2 ) - بنحو قيام صفت بموصوف يا نوعي ديگر . البتة قيام حركت به متحرك از نوعي ديگر است .
( 3 ) - كه قهرا آن امر مقارن بالذات متحرك است وامر ديگر متحرك بالعرض .