نشنيدم . پدرم گفت : فرمود : همگى آنان از قريشاند . در ينابيع الموده ( 1 ) از كتاب العمده نقل كرده كه بخارى اين حديث را از سه طريق روايت كرده است . بدون شك منظور از آن ، امامان ما هستند . به چند دليل :
1 - چنانچه منظور آنان نباشند ، اگر تمامى امراى قريش را اراده كرده باشد ، روايت دروغ خواهد بود و اگر بعضى را اراده كرده باشد ، ظاهر روايت بىفايده و بىمعنا مىگردد .
2 - ظاهر بعضى از احاديث وارده در اين باره ، مىرساند كه در تمام دوران پس از پيامبر ( ص ) تا روز قيامت ، دوازده نفر خليفه خواهند بود و اين درست نمىشود ، مگر اينكه منظور امامان ما باشد . از آن جمله ، روايت مسلم در اوّل كتاب « الامارة » از جابر كه گفت : شنيدم رسول خدا ( ص ) مىفرمود : « دين تا روز قيامت استوار خواهد بود تا دوازده خليفه بر مردم حكومت كنند كه همگى از قريشاند . » مانند اين روايت در مسند احمد ( 2 ) نيز آمده است . از آن جمله باز خبر مسلم است از جابر كه گفت : اين امر از بين نمىرود تا اينكه دوازده خليفه در ميان آنان خلافت كنند .
3 - روايت مسلم در همين مورد مذكور از عبد اللَّه كه گفت : رسول خدا ( ص ) فرمود :
« همواره اين امر در ميان قريش است حتى اگر از مردم بيش از دو تن باقى نمانده باشد . » بخارى آن را در اوّل كتاب « الاحكام » در باب « الامراء من قريش » و احمد ( 3 ) آن را از ابن عمر ، روايت كردهاند . منظور از آن ، حصر امامت شرعى در قريش است تا زمانى كه مردم باقى باشند نه سلطنت ظاهرى ، چه بالضروره در بسيارى از اوقات از آن غير قريش بود . پس قرينه بر اين است كه مراد از حديث اوّل ، حصر خلفاى شرعى در دوازده نفر مىباشد و اين تنها با مذهب ما سازگار است .
4 - روايت احمد ( 4 ) از مسروق كه مىگويد : نزد عبد اللَّه بن مسعود نشسته بوديم و او به ما قرائت قرآن مىآموخت ، مردى به او گفت : اى ابو عبد الرحمن ! آيا از رسول خدا ( ص ) پرسيديد كه اين امت چند خليفه خواهد داشت ؟ عبد اللَّه گفت : از روزى كه وارد عراق شدهام ، احدى غير از تو ، در اين باره از من نپرسيده است . سپس گفت : بلى ، ما از رسول خدا ( ص ) چنين سؤالى كرديم . او فرمود : « دوازده خليفهاند مانند تعداد نقباى بنى اسرائيل . » مانند همين روايت را كمى جلوتر نيز مىآورد . ( 5 ) ابن حجر آن را در
هامش
( 1 ) . باب 77 .
( 2 ) . ج 5 ، ص 89 .
( 3 ) . ج 2 ، ص 129 و 128 .
( 4 ) . ج 2 ، ص 368 .
( 5 ) . ج 1 ، ص 406 .