گرديدند ، و بر دنيا سيطره يافتند . سپس كسانى ظهور كردند كه بر خلاف سيرهء پيشينيان گام برداشتند و به آن نعمتها كفران ورزيدند و به فسق آلوده گرديدند و اين است معناى سخن رسول خدا ( ص ) كه فرمود :
خلافت ، پس از من سى سال است . آن گاه خدا هر كس را كه بخواهد حكومت مىبخشد ، و خلافت به پادشاهى تبديل مىگردد . سپس راهزنى و خونريزى غلبه مىيابد و اموال مردم به ناحق ستانده مىشود .
همانطور كه ملاحظه مىكنيد . سخن زمخشرى - چنان كه ما نيز گفتيم - دلالت بر آن دارد كه بقيهء پادشاهان عرب كافر بودهاند . اگر چه وى در ادّعاى استخلاف براى هر چهار خليفهء اوّل به خطا رفته است ؛ زيرا اولا : همانطور كه دانستيد سه خليفهء اوّل ، دين مورد رضايت خدا را مستقر ننمودند ؛ ثانيا : استخلاف الهى تنها در مورد على ( ع ) است . و امامت ديگران از طريق انتخاب مردم بوده است نه استخلاف .
در اينجا بايد سخن رازى را نقل كنيم ؛ چرا كه با نقل سخن وى و پاسخ بدان ، بحث كامل مىشود .
وى مىگويد : مسئلهء هشتم ، آيه به امامت هر چهار نفر دلالت دارد . زيرا خداى تعالى به كسانى كه در زمان رسول خدا حاضر بوده و ايمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند وعده داده است . مراد از * ( « لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » ) * همين مىباشد و دين مورد رضايت آنان را در زمين قدرت بخشيد و ترس آنان را به امنيت مبدّل ساخت . پيداست كه طرح اين وعده ، پس از پيامبر اكرم ( ص ) مربوط به اين افراد مىباشد . زيرا استخلاف ديگران قطعا پس از پيامبر ( ص ) مىباشد و چون پيامبر ديگرى بعد از رسول اكرم ( ص ) نخواهد آمد ، بدون شك مراد استخلاف از طريق امامت مىباشد و معلوم است كه چنين استخلافى پس از رسول اكرم ( ص ) تنها در دوران ابو بكر ، عمر و عثمان بوده است ؛ زيرا در دوران آنان بود كه پيروزيهاى بزرگ به دست آمد و دين خدا در زمين تقويت شد و امنيّت پديدار گشت . امّا در دوران على ( ع ) اين امور به دست نيامد ؛ زيرا وى به واسطهء جنگ با اهل نماز براى جهاد فراغت نيافت . پس بدين ترتيب
دلائل الصدق لنهج الحق ( فارسي ) — صفحة 284
مساهمون: الشيخ محمد حسن المظفر
ص٢٨٤