خطيب بغدادى در تاريخ بغداد گويد : قاضى تنوخى مترجم حاضر به فراگيرى و تحصيل آن پرداخته و در روزگار جوانى شهادتش پذيرفته مىشده و داوران او را به عدالت مىشناخته و گواهى او را قبول مىكردند و اين كار تا پايان عمر او ادامه داشته و به صداقت و راستى و درستى معروف بوده است و داورى مدائن و حوالى آن را به عهدهء خود داشته است . علاوه بر آن داورى آذربايجان و نواحى آن را هم به عهدهء وى واگذار كرده بودند .
قاضى تنوخى در نيمه شعبان سال 365 هجرى در بصره متولد شده و در روز يكشنبه غرّهء محرم الحرام سال 447 هجرى وفات يافت . پايان مطالب مجالس المؤمنين .
مؤلف كتاب الجواهر المضيئة در آن كتاب مىنويسد : قاضى ابو القاسم مانند ديگر خويشاوندانش از دانشوران حنفىمذهب بود و خاندان او همگى از علما و شعرا بشمار مىآمدند . قاضى در نيمه شعبان سال 365 هجرى متولد شد و در روز يكشنبه در آغاز محرم الحرام سال 447 هجرى وفات يافت . او با خطيب ابو زكرياى تبريزى دوستى و اتّحاد داشته است .
مؤلف گويد : از امور بر خلاف انتظارى كه براى سيّد قاضى نور اللّه در مجالس المؤمنين پيشآمده آن است كه وى پنداشته يار هميشه همراه با سيّد مرتضى كه پس از درگذشت سيّد مرتضى باقى مانده است جدّ مترجم حاضر ، قاضى ابو القاسم على بن محمد بن ابى الفهم تنوخى است و اظهار داشته است اين شخص در سال 278 در انطاكيه شام متولّد شد و در سال 402 هجرى وفات يافت . چنانچه مىدانيم اين نظريه اشتباه در اشتباه و بر اشتباه و با اشتباه است و وجوه چندى كه ذيلا ايراد مىشود دليل بر اشتباهات اوست .
اولا مصاحب سيّد مرتضى نوادهء اوست كه مترجم حاضر باشد و ما به شرح حال او مىپردازيم . شبههء وى از آنجا بوده كه مترجم حاضر در اسم و كنيه و لقب مشترك بودهاند . ثانيا سيّد مرتضى در سال 436 هجرى يا مثل آن درگذشته است و مىدانيم كه قاضى تنوخى كه مصاحب سيد مرتضى بوده پس از رحلت سيّد مرتضى زنده بوده و بخشى از احوال سيّد را پس از وفات او نقل كرده است ، پس چگونه ممكن است در سال 402 هجرى وفات كرده باشد ثالثا مدت زندگى قاضى تنوخى بنا بر آنچه كه قاضى
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي ) — صفحة 478
مساهمون: محمد باقر ساعدى
ص٤٧٨