محاسن اعيان العصر از وى نام برده و او را به علم و فضل و ادب ستوده است و آثار ذيل را از تأليفات وى ياد كرده است : المعول فى شرح شواهد المطوّل و قطر الغمام فى شرح كلام الملوك ملوك الكلام و ديوان شعر عربى و شعر فارسى و تركى هم دارد و اشعار منتخبى از او را ياد كرده است .
مؤلف گويد كه وى - شخص مورد بحث ما - معاصر با شيخ عبد على بن رحمة حويزى « 1 » است كه پيش از اين از او نام برده شده است و به او ارتباطى ندارد و نمىتوان آن دو شخص را فرد واحدى دانست .
بارى شخصيت مورد بحث ما در بصره مىزيسته و از گروهى از اعلام عرب و عجم بهرهورى كرده است و از آنهاست ملا حسنعلى فرزند ملا عبد اللّه شوشترى معروف .
شيخ عبد على آيتى در هوشمندى و كمال بوده و نيروى به كمالى در انشا و علوم عربى داشته است . از آثار او شرحى است بر مغنى اللبيب ابن هشام و در آن شرح به
هامش
- اشتباها او را تحت دو عنوان ياد كرده و علامهء امين هم به همين اشتباه گرفتار بوده است ؛ علاوه بر اين نام جدّ او كه رحمت بوده رحمت اللّه نوشته است و سال وفات او را كه 1053 هجرى نوشتهاند غلط است و صحيح آن 1075 بوده كه در بصره اتفاق افتاده ، زيرا تا سال 1063 زنده بوده و سال 1075 هجرى طبق اظهاريهء مؤلف هدية العارفين مىباشد . ر ك : امل الآمل ، ج 2 ، ص 156 - م .
( 1 ) - مؤلف پيش از اين ذيل احوال شيخ عبد على حويزى مىنويسد : به گمان من عبد على حويزى همان عبد على بن ناصر بن رحمة بحرانى است كه مترجم فوق باشد ؛ در اينجا مىنويسد مترجم حاضر معاصر با حويزى بوده و اتحادى با او ندارد ممكن است شايد اين اختلاف از آنجا ناشى شده باشد كه شيخ حر عاملى از وى تحت دو عنوان ياد كرده يكى با عنوان حويزى و ديگرى با عنوان بحرانى و شايد آنچه را پيش از اين نوشته - كه هر دو عنوان به شخص واحدى مربوط مىشود - از خاطر برده باشد . مؤلف در پانوشت مىنويسد : بلكه مترجم حاضر همان ابن رحمة پيشين است و در آنجا نوشته است قطر الغمام از آثار اوست و سه ديوان شعر به عربى و فارسى و تركى دارد . و بعضى اظهار داشتهاند لفظ « بحرانى » غلط است و صحيح آن « حويزاوى » است . در پانوشت امل الآمل طبع جديد هم مرقوم فرموده دليل آن است كه اين دو عنوان يكى است و اينكه كلمهء بحرانى خطاست آن است كه صاحب سلافه كه در بالا ذكر شد از وى در عداد علماى بحرين ياد نكرده بلكه نام او را در رديف علماى عراق ذكر كرده است - م .