علماى روزگار شاهعباس كبير و ديگر پادشاهان پس از او بوده است ، و شاگردانى از قبيل ملا محمّد مؤمن بن شاه قاسم مشهدى و ملا محمّد حسين هراتى را تربيت نموده است « 1 » .
ملا حاج حسين ، خود از شاگردان جليل القدر شيخ بهايى رحمه اللّه به شمار است .
او چندى در مشهد مقدس رضوى به سمت تدريس برقرار بود ، و در آخر عمر عازم قم شد ، و سمت تدريس مدرسه معصومه را عهدهدار گرديد .
از آثار او ، شرح خلاصة الحساب استادش شيخ بهايى رحمه اللّه است و ليكن به اتمام نرسيده ، و به همين مناسبت ديگر بار شاگرد ملا حسين - محمّد اشرف طباطبايى شيرازى - به شرح آن اقدام كرده است « 2 » .
از كلمات لطيفهء ملا حاج حسين ، وقتى از او پرسيدند ، چرا پس از آنكه عهدهدار تدريس روضه رضويه بودى ، به تدريس مدرسه معصومه پرداختى ؟
در پاسخ گفت : هرگاه بنده پا به سرحد پيرى و كهنسالى بگذارد ، خادم حرم و محرم محترمات حرم مىشود ( رضى اللّه تعالى عنه ) .
و از آثار او شرح تجريد محقق طوسى است ، و من اين شرح را كه شرحى بزرگ است در تهران ديدهام .
و از آثار او شرح اثبات الواجب علامه دوانى است كه آن را نيز در تهران
هامش
( 1 ) - از شاگردان يزدى علاوه بر سه تن يادشده ، ملا خليل غازى قزوينى ، و سيد كمال الدّين شاه فتح اللّه سلامى شيرازى را در اعيان الشيعة نام برده است .
( 2 ) - مرحوم سعيد نفيسى در شرح حال شيخ بهايى مىنويسد : محمّد اشرف در شرح خلاصهاش مىنويسد : پيش از وى استاد علامه مولى حاج حسين يزدى قسمتى از اين كتاب را شرح كرده بود ، كه اصول حساب باشد ، و طلبهاى از او ( محمّد اشرف ) خواستار شدهاند كه اين شرح را به تازى بر تمام كتاب بنويسد ، و در آن نسخه نام خود را محمّد اشرف بن حبيب اللّه حسينى طباطبايى شيرازى نوشته است - م .