پسند را در آن به كار ببرد ، مولانا اراده امير را صورت عمل پوشانيد و كتاب انوار سهيلى را تدوين كرد و ازآنجاكه مردم از حقيقت حال بىخبر بودند گمان مىكردند كتاب كليله و دمنه و انوار سهيلى يك كتاب است و به دو نام خوانده شده و حال آنكه حقيقت همان است كه ما در بالا ايراد گرديد « 1 » .
تا بدينجا آثار كاشفى را به قدرى كه توانستيم نام برديم ممكن است ديگرى بيشتر از آنچه ما ايراد كرديم به دست آورده باشد « 2 » .
هامش
( 1 ) - تاريخ ادبيات شفق مىنويسد : كاشفى ، در نظر داشت كليله ابو المعالى را به شيوهء بهتر و سادهترى تحرير نمايد ، و اشعار و امثلهء تازى را ترك كند ، ولى اين مقصود حاصل نگشته و شيوه اين كتاب تابع سبك متكلف زمان شده ، و انوار سهيلى هرگز به متانت و لطافت كليله نرسيده بااينهمه انوار سهيلى از كتابهاى بسيار معروف فارسى است ، و مخصوصا در هندوستان مشهور است ، و حسين واعظ كه از فضلاى ، نامى زمان سلطان حسين بوده ، و تأليفات ديگر نيز دارد ، در اين كتاب رسوخ و تسلط خود را در زبان فارسى به خوبى ابراز نموده است .
( 2 ) - در اعيان الشيعة 36 فقره كتاب و رساله و ترجمه از كاشفى نام برده ، از جمله روضة الصفا و تحفة الدعوات و الادعية و الاوراد و آيينه اسكندرى و ترجمه التعريف بالمولد الشريف شيخ محمّد جزرى و فيض النوال فى بيان الزوال و ما لا بد منه فى المذهب و مرأة الصفا و ميامن الاكتساب و در ضمن آثار او كتاب رشحات عين الحيات را در مناقب مشايخ نقشبنديه كه از آثار فرزندش ملا على است به نام او نوشته ، و مىتوان گفت ديگر از آنچه را از وى نقل كرده از مؤلف ديگرى باشد و اللّه اعلم . لا يخفى پيش از اين مجالس المؤمنين نقل كرديم كاشفى در سال 910 هجرى درگذشته و محل دفن او را نام نبرده است ، در مزارات هرات مىنويسد : قبر ملا حسين كاشفى ، در جنوب شرق گورستان عيدگاه مىباشد ، در تعليقات آن كتاب مىنويسد : قبر مولانا كاشفى ، در انتهاى جاده مولوى جامى ( شرق عيدگاه قديم ) نزديك به پل جوى نو واقع شده است ، و مقبره او مانند ديگر از مقابر علما ، رو به ويرانى گذارده بود ، تا چندى پيش ، اطراف آن را محجرى از آجر گرفتند ، و در سال 1324 شمسى اطراف مقبره او باغى احداث شد ، و ايوانى براى مقبرهء او بنياد كردند ، و اين قطعه را كه ماده تاريخ فوت او بوده ، در لوح مزارش حك نمودند .ناصح و فياض مولانا حسين كاشفى * آنكه گنج معرفت در مخزن دلها نهاد
ديدمش در واقعه بر منبر عرش از شرف * گفتمش تاريخ فوتت چيست اى صاحب رشاد