احتمال درست باشد مستلزم آن است كه ، علامه اين همه كتاب را در ظرف ده سال و ديگر از آثارش را كه در خلاصه متذكر نشده است در ظرف سى و سه سال تأليف كرده باشد « 1 » و اين احتمال از دو جهت غير قابل قبول است و اين است كه بايد گفت ، آنچه مشهور است كه علامه در سن سى و پنجسالگى به تأليف كتاب آغاز كرده است ، درست نيست .
يكى از فضلا در حواشى خلاصه ، ذيل كتابهاى علامه چنين مىنويسد :
كتابهاى نهج الحق و نهج الكرامه و استقصاء البحث و رساله سعديه و رساله واجب الاعتقاد و الفين در بعضى از نسخ خلاصه آورده نشده و ممكن است مؤلف ، آنها را در هنگام تأليف خلاصه ، تأليف نكرده باشد .
مؤلف گويد ، احتمالى كه اين محشى ( حاشيهنويس ) اظهار داشته ، تا اندازهاى اشكال ما را تقويت مىكند ليكن شگفتى را كه ما متذكر شديم ، مرتفع نمىسازد زيرا ، كتابهاى مزبور كه در برخى از نسخههاى خلاصه وجود ندارد بيش از شش كتاب نمىباشد و ما بقىِ آنها بسيار است مگر اينكه بگوييم در ظرف ده سال به همگى اين كتابها پرداخته و برخى از آنها در اين مدت به اتمام رسيده و ما بقىِ آنها در سالهاى ديگر پايان يافته ، و يا به هر اندازه كه امكان تأليف آنها را داشته است به انجام رسانيده است و مؤيد اين احتمال بيان خود علامه است كه ، برخى از كتابهاى زياد به اتمام نرسيده است .
كتاب شرح ياقوت ، كتاب مشهورى است و نسخه كهنى از آن پيش ما مىباشد و آن را عميد الدّين خواهرزاده و شاگرد علامه شرح كرده است . و اين شرح مورد توجه دانشمندان بحرين است و ما نسخهء بسيار كهنى از آن را در اصفهان ديدهايم و عميد الدّين شرح بر شرح ياقوت را در روزگار زندگى علامه تأليف كرده است .
هامش
( 1 ) - بلكه 23 ساله بوده است زيرا ، هرگاه خلاصه سال 703 تأليف شده باشد تا پايان عمرش كه 726 مىباشد ، بيست و سه سال خواهد بود - م .