خاطرش گذشته باشد كه كتاب بزرگى در رجال تأليف كند ليكن تأليفش براى او پيش نيامده است « 1 » .
رابعا : در ضمن بيانش آمده است ، « و تجاوز النهايه » جمله لطيفى آورده ؛ زيرا يكى از آثار علامه كتاب « النهايه » در كلام است كه كتاب بزرگى بوده است .
مشهور است كه كثرت آثار علامه به حدى است كه اگر آنها را به شماره آورند و به روزهاى عمر او تقسيم كنند ، در برابر هرروزى از عمر او هزار بيت از مصنفاتش قرار خواهد گرفت « 2 » .
و از كسانى كه به اين موضوع تصريح كردهاند شيخ محمّد بن خاتون عاملى در آغاز شرح اربعين شيخ بهايى رحمه اللّه است .
مؤلف گويد : ما شكى در بسيارى علم علامه و فراوانى آثار او نداريم ليكن ، اين نظريه كه آثار علامه هرگاه به دوران عمرش تقسيم شود به هرروزى از آن ، هزار بيت خواهد رسيد درست نيست و اين نظريهء كسى است كه ، از شمارش آثار علامه و تعداد مصنفات او اطلاعى ندارد زيرا ، عدد كتابهاى علامه مضبوط و مقدار عمر او هم معلوم است و هرگاه ما سطور آثار او را به شمار آوريم و تسامحى هم در دست شمارش نداشته باشيم تمام بيتهاى آثار او را كه برابر با ايام عمر او بوده از هنگامى كه به حد بلوغ رسيده تا روزگارى كه رحلت كرده است ، بيشتر از دويست بيت نخواهد بود و اين نظريه هم واضح است و جاى ترديدى باقى نمىگذارد .
بنابراين آنچه مشهور است كه به هرروزى از عمرش هزار بيت برابرى مىكند گزافگويى آشكارى است . بلكه ، اگر تمام نوشتههاى او را هرچند
هامش
( 1 ) - در پاورقى مىنويسد : معمول آن است كه ، همواره به موضوعى حواله مىدهند كه وجود خارجى داشته ، نه به امرى كه در نظر گرفته خواهد شد - م .
( 2 ) - هر بيت عبارت از پنجاه حرف است و هرگاه اظهاريه فوق صحيح باشد به هرروزى از عمرش پنجاه هزار حرف مىرسيده است . براى تحقيق بيشتر به روضات الجنات و قصص العلماء مراجعه شود - م .