بيست باب بوده ، گرد آمده است و از ظاهر آن پيداست ، مؤلفش كه آن را به عربى تأليف كرده نامش شيخ حسن بن محمّد مذكور است و كتابش را به نام كتاب قم ناميده و در روزگار صاحب بن عباد مىزيسته و اين تاريخ را به نام او تدوين كرده و در آغاز آن به بيشترى از احوال و خصال و فضائل او پرداخته است . پس از آن همان كتاب را حسن بن على بن حسن بن عبد اللّه قمى بنا به درخواست خواجه فخر الدّين ابراهيم بن وزير كبير خواجه عماد الدّين محمود بن صاحب خواجه شمس الدّين محمّد بن على صيفى در سال 865 هجرى به پارسى برگردانيده است « 1 » .
و براى مورخ اصل برادر فاضلى بوده است ، به نام ابو القاسم على بن محمّد بن حسن كاتب قمى ، و به طورى كه از كتاب قم به دست مىآيد بيشتر از مطالب اين كتاب كه مربوط به مالياتهاى قم بوده و پارهاى از احوال ديگر از وى استفاده شده است « 2 » .
هامش
( 1 ) - اين كتاب در عصر ما به نام تاريخ قم به طبع رسيده و مجلد اوّل آنكه مشتمل بر پنج باب است تا فصل اوّل از باب پنجم را داراست و ما بقىِ آن در مجلد دوم كه نمىدانيم موجود است يا نه ، آورده شده است و مؤلف آن را در سال 378 هجرى به تشويق صاحب تأليف كرده و پس از 478 سال كه از تأليف آن گذشته آن را حسن بن على بن حسن بن عبد الملك به تشويق فخر الدّين كه در بالا هم ذكر شده به پارسى برگردانيده است و در آغاز آن فصول و ابواب بيستگانه آن ذكر شده است در فوق به جاى عبد الملك عبد اللّه آمده و گويا سهو القلم از كاتب بوده باشد . در مقدمه كتاب آقاى سيد جلال الدّين كه از فضلا و منجمان عصر حاضر است و اين كتاب به همت ايشان به طبع رسيده است مىنويسد : اصل عربى اين كتاب را كسى نديده و در سال 805 و 806 هجرى به توسط حسن قمى ترجمه شده است و نسخى كه ديده شده ، بيش از پنج باب ندارد نمىدانم عربى آن هم بيش از پنج باب تأليف نشده يا مترجم بيش از پنج باب آن را ترجمه نكرده است به طورى كه از بالا استفاده مىشود مؤلف رياض ترجمه آن را كه مشتمل بر بيست باب و در ضمن چند مجلد بوده ، در قم ديده است پس تمام آن ترجمه شده ، ليكن در اختيار همگان نبوده است .
( 2 ) - مؤلف در ضمن علت تأليف « كتاب مىنويسد : برادرم ابو القاسم على مرا گفت كه چون به شهر قم رسيدم تفحص بسيار كردم تا كتابى از اخبار قم به دست آورم مقدور نشد مؤلف گويد من بر تأليف اين كتاب حريص شدم و بيشتر اين اخبار را در مدت حكومت برادرم به قم تحصيل كردم . پس پيداست كه برادرش حاكم قم و اهل فضل بوده است - م .