آثارشان نوشتهاند ، حضرت رضا عليه السّلام در حين شهادت پنجاه و پنجساله بوده است ، و اين مورد نيز جاى تأمل و بررسى است « 1 » .
184 - شيخ حسن بن محمّد بن حسن قمى
وى ، از اكابر قدماى علماى اصحاب ما و از معاصران شيخ صدوق است و از شيخ حسين بن على بن بابويه برادر بزرگوار شيخ صدوق بلكه ، از خود صدوق روايت مىكرده است .
شيخ حسن ، تاريخى براى قم كه پناهگاه اهل ولايت است تأليف كرده و استاد استناد ما قدّس سرّه در كتاب بحار بدان متوجه بوده و آن را از آثار معتبر نام برده ، و از آن كتاب در مجلد مزار و ديگر مجلدات مطالبى نقل كرده است .
و نيز اضافه كرده است كه اصل كتاب به دست ما نيامد و تنها ترجمه آن در اختيار ما قرار گرفت . و ما هم پارهاى از اخبار آن كتاب را در مجلد سماء و عالم متذكر شدهايم .
مؤلف گويد ، از رساله امير منشى كه راجع به شهر قم و مفاخر آن تأليف كرده است ، استفاده مىشود كه مؤلف تاريخ مزبور ، استاد ابو على حسن بن محمّد بن حسين شيبانى قمى است .
باز گويد ، در باب ميم ترجمهاى از محمّد بن حسن قمى ايراد خواهد شد . و چنان پندارم كه وى پدر شيخ حسن ، مؤلف تاريخ قم است .
گاهى هم محمّد بن حسن را عمى با عين بىنقطه مفتوح خوانند بنابراين محمّد بن حسن قمى غير از اين شخص است .
مؤلف گويد ، نسخهاى از اين تاريخ را كه به پارسى مىباشد در شهر قم ديدم و كتابى بزرگ و پرفايدهاى بود و در ضمن مجلداتى كه مشتمل بر
هامش
( 1 ) - در بحار از كافى نقل كرده ، حضرت رضا عليه السّلام در سال 148 هجرى متولد شده و در ماه صفر سال 203 در سن 55 سالگى به شهادت رسيده ، و اين تاريخ به صحت نزديكتر است و در چند جاى ديگر از جمله از كشف الغمه نقل كرده است و مولد آن حضرت سال 153 هجرى بوده و در سن 49 سالگى سال 202 به شهادت رسيده است - م .