محمّد الحسن رضى اللّه عنه ، قال حدثنا الحسن بن متيل الدقاق ، قال حدثنا سلمة بن الخطاب ، عن منيع بن الحجاج ، عن يونس بن صباح المزني ، عن ابى عبد اللّه عليه السّلام الخ .
از عبارت بالا بدست مىآيد كه حسن بن محمّد از پيشينيان اعلام بوده است و از اينكه محمّد بن جعفر مشهدى از وى بلاواسطه روايت مىكرده ، معلوم مىشود وى ، از متأخران بوده است . و اين دليل بر آن است كه ، حسن ابن محمّد دو تن بودهاند « فتأمل » .
در ذيل آنچه گفته شد به اشكال ديگرى مىرسيم كه حسن بن متيل دقاق « 1 » ، و همچنين گروهى از اعلام كه در آغاز اسناد اخبارى كه از كتاب معراج روايت شده ، نام برده شدهاند ، از مشايخ صدوق هستند و كتاب معراج هم از آثار شيخ صدوق قدّس سرّه مىباشد .
مگر اينكه بگوييم ، شيخ حسن هم كتابى به نام معراج داشته و مشايخى كه از آنها روايت كرده است مشايخ صدوق مىباشند . و شيخ حسن در كتاب معراجش از كتاب معراج صدوق استفاده كرده و تغييرى در اسانيد نداده است و نيز سند خود را به آن كتاب اضافه نكرده و سند خويش را به سند او اتصال نداده است .
و مؤيد نظريه ما آن است كه حسن بن سليمان يادشده ، پس از آنچه را كه از وى نقل كرديم بدين مضمون مىنويسد ، از همان كتاب نيز صدوق به اسناد خود از ابو الحمرا و هميار رسول خدا چنين روايت كرده است .
و در جاى ديگر از كتاب معراج صدوق به طور استقلال روايات ديگرى را نقل كرده است .
هامش
( 1 ) - ابن داود مىنويسد : حسن بن متيل از وجوه اصحاب ما بوده و اخبار بسيارى نقل كرده و كلمه متيل را به ضم ميم و تضعيف تاء مفتوحه و سكون يا ضبط كرده و علامه در ايضاح نام او را حسين و كلمه متيل را به فتح ميم و تشديد تا ضبط كرده و توضيح الاشتباه پس از نقل آنچه را از اصل ايراد كرديم اضافه كرده است علامه رحمه اللّه گويد ، طريق صدوق به ابن ناجيه صحيح است ؛ زيرا در آن طريق ابن متيل وجود دارد - م .