تنبيه دوم [ لوازم و لواحق تجسم در مورد خداوند ممتنع است ]
پس از اطلاع از امتناع تجسم خداوند ، بايد گفت كه لوازم و لواحق تجسم ، نظير اعراض ( كم ، كيف ، جده ، وضع ، زمان ، مكان ، جهت ، نسبت ، اضافه ، اشاره ، تقسيم ) و . . . نيز در مورد خداوند ممتنع است ؛ زيرا بنا بر فرض او انها را ايجاد كرده است . پس چگونه مقيد به انها مىشود ؟
تنبيه سوم [ خداوند حال در حواس ، خيال ، وهم ، و عقل نيست ]
خداوند حال در حواس ، خيال ، وهم ، و عقل نيست ؛ زيرا محسوس بما هو محسوس ، عين وجود حاس است . موهوم ، متخيل ، و معقول نيز به همين صورت است . درحالىكه او موجد حس ، وهم ، خيال ، و عقل است . اين است كه [ امام ] ( ع ) فرمود :
كلما ميزتموه بأوهامكم فى أدق معانيه مخلوق مصنوع مثلكم مردود إليكم « 1 »
هرچه شما وى را با أوهام خود ، و لو در دقيقترين معانى ان ، از ديگر موجودات متمايز سازيد ، باز هم مخلوق مصنوعى مثل خود شماست كه به سوى شما برگردانده مىشود .
خداوند نيز به همين صورت است . و گرنه تاخر وى از حواس و اوهام لازم مىآيد . درحالىكه وى مقدم بر انها است . بهعلاوه ، خداوند وجود صرف است و عقل تنها چيزى را صيد مىكند كه اجزاى عقلى داشته باشد . در حالى كه وجود نه جنس دارد ، نه فصل . پس در نتيجه عقل نمىتواند وجود را تعقل نمايد .
تنبيه چهارم [ توهم رؤيت خداوند و لو در آخرت ]
توهم رؤيت خداوند و لو در آخرت ؛ همچنانكه عدهاى از عامه بر اين باورند . فرونشاندن اين توهم نيز به اين صورت است كه ابصار ( ديدن ) به ايجاد
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، ج 16 ، ص 292 .