سپاه نمود و او نيز به سال پانصد و هشتاد و سه از بغداد برفت و همگى رو به راه همدان نهادند ، « 1 » كه اتابك مظفر الدين قزل ارسلان پيمان نهاده بود كه در آنجا بديشان پيوندد ، اما اتابك تأخير كرد و وزير هم كار سلطان طغرل را آسان شمرد و گفت : « هيچ نيازى به اتابك نيست ؛ ما خود به تنهايى مىرويم و همدان را مىگيريم . » او از كرمانشاه رهسپار همدان شد و در داىمرگ منزل كرد . سلطان طغرل هم با جميع اميران عراق و اينانج محمود ، و نيز سپاهيان اتابك پهلوان از همدان برفت .
بدينسان دو گروه با هم رودررو شدند « 2 » و در ميان ايشان جنگى رفت كه موىها سپيد ساخت و صف مردان و اسبان تباه ، و آوردگاه از كشتگان دو گروه پر شد . در اين كارزار امير محمود بن ترجم ايوايى « 3 » بر سر ميسرهء وزير جلال الدين بود و جماعت تركمانان و كردان به همراه خود داشت و با آمدنش سازشى كه در ميانهء سلطان طغرل و سپاهيان عراق پديد آمده بود ، برهم زد . سرانجام او گريخت و در پى آن باقى سپاهيان به قرميسين رفتند و وزير جلال الدين در قلب سپاه بماند . دراينحال ، غلامان خاصّ او كه همراهش بودند ، پيش رويش تا نزديك عصر نبردى سخت بكردند ، تا اينكه سلطان طغرل خود نزد او آمد و گفت : « سپاهيانت گريختهاند و جز اين غلامان ، كس نزدت نمانده است . پس خود و همراهانت را به كشتن مده » . همچنين به جماعت اميران بفرمود تا نزد او روند و وى را به چادرى كه از بهر او برپا شده بود ، برند . بدينسان آن سپاه به بغداد ، و سلطان طغرل به همدان بازگشت .
پس از بازگشت آن سپاه به بغداد ، امام الناصر لدين اللّه امير المؤمنين بفرمود تا ديگربار ايشان را آماده و كاستىهاشان بر طرف سازند ، و ساز و برگ فراوان و سلاح بسيار و اموالى كلان ، چندان كه كس در بيرون آن ديوان عزيز همانندش به ياد نداشت ، بياورد و امير مجاهد الدين خالص الخاص را سركردهء ايشان نمود . امير در همان سال از بغداد برفت و به نزديكى همدان ، كه منزلگاه سلطان طغرل بود ، رسيد . « 4 » سلطان كه انبوه آن سپاه ديده ، و دانسته بود كه سركردهء آنان
هامش
( 1 ) . حركت سپاه خليفه در 3 صفر سال 584 ه بود . ابن اثير 12 / 10 .
( 2 ) . اين نبرد در 8 ربيع الاول سال 584 ه رخ داد . ابن اثير 12 / 10 .
( 3 ) . قبيلهء ترك ايوايى يكى از طوايف غزان است . ايواييان به روزگار خليفه مقتفى بر شهر شهرزوم و اطراف و دژهاى نزديك به آن در مناطق بالادستى عراق دست يافتند . قفجق بن ارسلانتاش تركمان ، بنيانگذار امارت تركمانان كركويه ، رهبر آنان بود . به سال 534 ه خدايگان موصل ، اتابك عماد الدين زنگى ( 1146 - 1127 م ) ، به حملهاى بر ضد ايشان دست برد و آنان را شكست داد و بر اقطاعاتشان دست يافت . پس از آن ، ايواييان به خدمت زنگيان درآمدند . نك . به : ابن اثير 11 / 29 و ابو شامه 1 / 33 .
( 4 ) . حملهء دوم سپاهيان خليفه بر ضد سلطان طغرل سوم در دسامبر سال 1118 م رخ داد .