سخن از عراق خواهد كرد ، و اگر دستى برنياوريد كه او را از انديشهاش بازآورد ، بىگمان سيل رنجى بر سرتان ريزد كه بستنش نتوانيد و درياى محنتى سر بركشد كه مدّش را جزرى نباشد .
اتابك كه اين زمان در همدان بود ، از آنجا به رى رخت برداشت و فرستادهاى به نزد خوارزم شاه ايل ارسلان روانه كرد كه : « اين مؤيّد اى ابه مملوك سلطان است و خراسان نيز سرزمين سلطان و اقليم پدران و نياكانش ، و حال خوارزمى كه تو در آنى هم بر اين قياس است ؛ پس هرگاه آهنگ نيشابور كنى ، به پاسخ اين كار ، آهنگ تو كنم و نبرد و رويارويى در ميان ما پديد آيد ، و تو به كار خويشتن بينا نيستى . »
گويا اين سخن ، خوارزم شاه ايل ارسلان را به خشم آورد ، تا بدانجا كه به تنگ آمد و آماده شد تا رهسپار نيشابور شود ، و به سال پانصد و شصت و دو بدان سو رفت و در آنجا منزل كرد .
اتابك الدگز هم برفت و در بسطام فرود آمد . « 1 » خوارزم شاه دو ماهى بر گرد نيشابور بماند و با نيشابوريان نبرد كرد ، اما به چيزى دست نيافت « 2 » و چو دانست كه اتابك الدگز و سپاهيان عراق مىآيند ، از نيشابور برفت . . . به گرگان از سوى . . . « 3 » مؤيّد آى ابه ، قاضى امام فخر الدين كوفى را به خدمتش فرستاد تا پيغامش دهد و بگويد : « بسيار هزينه كردهاى و بس پاداش بدادهاى ، و روا نيست كه بىكام به خوارزم بازگردى ، كه كنون هرجا روى ، من مملوك توام و فرمانبرداريت بر خويشتن واجب دانم ؛ از بهرت خطبه مىكنم و به نامت درهم و دينار سكه مىزنم و به فرمان تو در كار بلاد دست مىبرم . » خوارزم شاه ايل ارسلان كه اين پيغام شنود ، شادمان و خوشدل شد و آندو بر اين قرار با يكديگر صلح كردند . مقدم قاضى فخر الدين گرامى داشته آمد و خوارزم شاه خلعتهاى ارزشمند بر او پوشاند و پيشكشهاى دلپسند به دو داد و به نيشابور بازش گرداند ، و همراه او فرستادهاى نزد مؤيّد اى ابه روانه كرد با خلعتهاى شايان و هداياى بسيار و اسبان آراسته
هامش
ارسلان بن آتسز بىدرنگ سپاهى به جانب محاصرهكنندگان فرستاد و آنها وقتى اين سپاه به شهر نزديك شد ، از آنجا رفتند . آىآبه به نيشابور بازگشت و خدايگان نسا به فرمان خوارزمشاه درآمد و خطبه در آن شهر به نام او شد . پس از چندى سپاهيان خوارزمشاه به دهستان ( منطقهاى در شمال گرگان ) رفتند و خدايگان آنجا به آىآبه پناهنده شد . دهستان هم به دست سپاهيان خوارزم افتاد و آنها شهربانى در آنجا نهادند . ابن اثير 11 / 118 .
( 1 ) . در بسطام جنگى ميان سپاه اتابك ايلدگز و خوارزمشاه ايل ارسلان رخ داد كه تنها حاصل آن اين بود كه خوارزمشاه بيهق و سبزوار را گرفت و آىآبه در ماه مه سال 1167 م از آنجا رانده شد .
( 2 ) . خوارزمشاه در ماه ژوئن سال 1167 م بر نيشابور دست يافت و در آنجا خطبه به نام تاج الدين و الدنيا ملك الترك و العجم ايل ارسلان كردند .
( 3 ) . نقطهچينها نشانهء بريدگى كلام متن است - مترجم فارسى .