در همدان ، در مدرسهاى كه سازندهاش جمال الدين اقبال جاندار خادم بود ، « 1 » در خاك شد . گاه سلطنتش قريب به شانزده سال بود . وزيرانش اينانند : « * » در آغاز شورش وى بر برادرش سلطان طغرل ، قراجا ساقى وزارت او به تاج الدين دارست داد . سپس چون به روزگار برادر به سال پانصد و بيست و هفت به بغداد درآمد ، انوشروان بن خالد را وزارت داد . پس از آن نيز عماد الدين ابو البركات درگزينى را به وزارت برداشت ، كه خويشاوند سببى قوام « 2 » بود و تدبيرى درخور وزارت نداشت . پس از چندى سلطان او را عزل كرد و كمال الدين محمد بن خازن رازى را منصب وزارت داد ، و ابو البركات را به خوشى بازگرداند . اين وزير باتدبيرترين وزير بود و در كنار سلطان بماند ، تا اينكه قراسنقر و ملك داود و ملكشاه بن سلطان محمود در شوال سال پانصد و سى و سه انجمن كردند و خواستند كه او را به قتل آرند .
پس از آن ، سلطان مسعود ، مجد الدين عزّ الملك ابو العزّ بروجردى را وزارت داد ، كه توانگر بود و گويند كه به روزگار وزارتش چهارصد ده از آن او بود . پس از چندى او را به سال [ پانصد و ] سى و نه بر كنار كرد و اموالش بگرفت و وزارت به مؤيد الدين مرزبان بن عبد اللّه اصفهانى داد ، كه بادهگسار بود و دمى بىباده نمىنشست او را عزّ الملك خفه كرد و كشت . پس از وى سلطان بار ديگر تاج الدين بن دارست وزير را وزارت خويش داد ، كه پيشتر دبير بوزابه خدايگان فارس بود . در پى او ، شمس الدين ابو النجيب اصمّ درگزينى وزارت يافت و هم در اين مقام درگذشت .
پس از مرگ سلطان مسعود - آنسان كه پيشتر گفتيم - اطرافيان او به سلطان اعظم معز الدين سنجر چشم دوختند و در ميان خويش آتش كين برافروختند ؛ هركس نزد سلطان مرتبتى مىجست و بر آن ديگرى رشك مىبرد . چو جنگ با غزان رخ نمود ، غزان را آن توان نبود كه با كس از اميران سلطان نبرد آغازند ، اما رشك آن كسان بر امير مؤيّد بن يرنقش « 3 » ايشان را واداشت كه جانب او در جنگ فروگذارند و رهايش كنند . امير زخمهاى بسيار خورد و اندك جانى داشت كه او را از آوردگاه بيرون بردند ، و در ساعت درگذشت . سلطان كه ديد ايشان جانب امير فروگذارده و بيشتر اميران او را در برابر دشمن تنها گذاردهاند ، دانست كه اگر با غزان نبرد
هامش
( 1 ) . مدرسهاى كه جمال الدين اقبال ساخت ، در برزن سربرزه واقع است . راوندى 354 و رشيد الدين 2 / 5 ، 135 و بندارى 227 و ابن خلكان 5 / 202 - 200 .
( * ) عبارت « وزراءه » در متن مصحّح دكتر نور الدين نيامده است - مترجم فارسى .
( 2 ) . قوام الدين درگزينى وزير سلطان سنجر و طغرل و محمود بود .
( 3 ) . مؤيد الدين يرنقش هريوه از وزيران برجستهء سلطان سنجر و از نزديكان او بود .