است كه جز در قيامت محقّق نمىشود ، چون هنگام احتضار زمين بدن متزلزل شده ، زلزلهى عظيمى ايجاد مىشود .
وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها
اثقال و سنگينىهاى زمين عبارت از قوا و ارواح و قوا و استعدادهايى است كه در زمين عالم كبير يا در بدنها مكمون و پنهان ، چون زمين بدن هنگام مرگ ، جميع آنچه كه در آن هست از فعليّات موجود و استعدادهاى نهان را خارج مىسازد و در اين هنگام جميع مكمونات و پنهانىها در عالم كبير ظاهر مىشود .
وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها
انسانى كه در زلزال واقع شده ، يا ناظر به زلزال است در حالى كه تعجّب از زلزال مىكند ، مىگويد :
يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها
چه شده ؟ ! از امام باقر عليه السّلام روايت شده كه امير المؤمنين عليه السّلام فرمود : من انسان هستم و زمين اخبارش را به من بازگو مىكند « 1 » .
از نبىّ صلّى اللّه عليه و آله روايت شده كه فرمود : آيا مىدانيد اخبار زمين چيست ؟ گفتند : خدا و رسولش اعلم است ، فرمود : اخبار زمين اين است كه درباره اعمال هر مرد و زن در روى زمين گواهى مىدهد ، زمين مىگويد : چنين و چنان عمل كرده . پس اين است اخبار زمين « 2 » .
بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها
پروردگارت به زمين وحى مىكند ، به صورت وحى الهام ، يا وحى توسّط ملايكه
يَوْمَئِذٍ
در روز قيامت صغرى .
يَصْدُرُ النَّاسُ
قوا و مدارك انسانى در عالم صغير از مراقد و محلّهاى خودش بيرون مىآيند ، يا در روز قيامت كبرى افراد مردم از
هامش
( 1 ، 2 ) مجمع البيان نور الثقلين ج 5 .