إِنَّ رَبَّهُ كانَ بِهِ بَصِيراً
جواب سؤال مقدّر در مقام تعليل يا در مقام بيان حال آنانست ، يا بيان و تفصيل اجمالى است كه از لفظ ، « بلى » استفاده مىشود .
فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ
بيان « لا أقسم » گذشت و لفظ « شفق » سرخى است كه در افق از غروب تا عشاى آخر پديد مىگردد ، يا مقصود از آن نورى است كه از نفس انسانى بعد از غروب آن در بدن يا در مرتبهى حيوانى باقى مىماند .
وَ اللَّيْلِ وَ ما وَسَقَ
و آنچه را كه شب جمع كرده است ، چون روز سبب پراكندگى و شب براى جمع و سكون و آرامش است و همچنين شب بدن انسان متضادّها را جمع مىكند و متخالفها را الفت مىدهد .
وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ
و هنگامى كه ماه منظّم گشته و نورش كامل گردد و همچنين است ماه قبل آنگاه كه كامل شود .
لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ
كه شما در مرتبهاى هستيد كه از آن مرتبه فراتر مىرويد ، يعنى بعد از مرتبهاى از مراتب آخرت ، يعنى شما در دنيا در حال ركوب مراتب اخروى هستيد ولى از آن غافل مىباشيد ، يا در حالتى بعد از حالت ديگرى هستيد ، چون حالتهاى مختلف بر شما عارض مىشود ، يا شما سنّتها و رسمهاى كسانى را مرتكب مىشويد كه قبل از شما بودند و با آنان مطابق مىشويد بعد از آنكه با گروه ديگرى مطابق بوديد ، يا بعد از حالت ديگر كه مطابق با حالت آنانست ، چنانچه در بسيارى از اخبار وارد شده .
و در بعضى از اخبار آمده است : شما در عذر و حيله در مورد