است به صورت بدل اشتمال يا حال از « عذابا » ، يعنى ، آن عذاب نزديكى كه مىبينيد و آنچه را كه انجام داده ، چه كار خوب يا بد و آن روز مرگ يا روز قيامت كبراست .
وَ يَقُولُ الْكافِرُ
كسى كه كافر به ولايت است مىگويد :
يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً
اى كاش در دنيا خاك بودم و براى من حشر و نشر و حساب و عقابى نبود ، يا كاش در اين روز خاك بودم و براى من حسابى نبود ، يا كاش خاك بودم و قابليّت اين را داشتم كه اشياى ديگر از من خلق مىشد ، زيرا كافر به سبب وجود فعليّتهاى زشت كه در او حاصل مىشود و شايستهى فعليّتهاى ديگر نمىشود و در نتيجه آرزو مىكند كه كاش خاك بود و قابليّت آن را داشت كه صورتهاى ديگر از او خلق شود .
بعضى گفتهاند : پس از آنكه خلايق در يك خاك حشر مىشوند و ظالم براى مظلوم قصاص مىشود حتّى گوسفند شاخدار كه بر گوسفند بىشاخ زده است قصاص مىشود .
خداى تعالى به غير ثقلين گويد : ما شما را آفريديم و بر بنىآدم مسخّر نموديم و شما در طول زندگيتان مطيع بنىآدم بوديد ، حال برگرديد به همان خاكى كه در قبل بودهايد .
در اين موقع است كه كافر توجّه مىكند به آن چيزها كه برگشتند و خاك شدند و مىگويند : اى كاش من هم به صورت يكى از آن چيزها بودم و امروز خاك مىشدم .
بعضى گفتهاند : مقصود از كافر ابليس است كه وقتى كرامت آدم و فرزندانش را ديد ، در حالى كه آدم را سرزنش مىكرد كه از خاك است ،