تعلموهم » يا لفظ « فى » در تقدير است تا ظرف « تعلموهم » باشد .
[ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ ]
كه مشركان از شما عيب گيرند و سرزنش كنند ، بدين گونه كه مىگويند : اهل دينشان را كشتند يا منظور گناه و جنايت يا ديه و كفّاره است .
[ بِغَيْرِ عِلْمٍ ]
جواب لفظ « لولا » محذوف است ، يعنى اگر نبود در بين شما مردان و زنان مؤمن شما را با مشركين به حال خود مىگذاشتيم تا جنگ كنيد ، يا شما را داخل مكّه مىگردانيديم .
[ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ ]
متعلّق به محذوف است ، يعنى از دخول مكّه شما را منع كرديم تا خداوند هر كس را بخواهد در رحمت خود داخل سازد بدين گونه كه از كشته شدن و مورد اذيّت و آزار قرار گرفتن و كفّاره و ديه سالم نگهدارد و كافرين را نيز داخل در رحمتش كند و در اسلام داخل نمايد .
[ لَوْ تَزَيَّلُوا ]
اگر مؤمنان و كافران مشخص و جدا بودند .
[ لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ ]
كافران اهل مكّه را عذاب مىكرديم .
[ عَذاباً أَلِيماً ]
آن هم عذابى دردناك ، خداى تعالى كافران به جهت احترام آميختگى با مؤمنان عذاب نكرد و براى حفظ نفوس مؤمنين كه در مكّه بودند از قتل و اذيّت ، براى حفظ اشخاصى كه با محمّد صلّى اللّه عليه و آله بودند از لحوق عيب و سرزنش ، براى حفظ نفوس مؤمنين كه در اصلاب كافران بودند ، عذاب را از آنان بازداشت .
بعضى گفتهاند : صلح حديبيّه بزرگترين فتح براى اسلام بود ، چون مؤمنين با كافرين اختلاط پيدا كردند و دينشان را بدون خوف و تقيّه