سؤال مقدّر باشد ، گويا كه گفته شده : به آنها چه گفتى ؟
پس هدهد گفت : به آنها گفتم اى قوم سجده كنيد .
يا از كلام سليمان عليه السّلام است و پس از ذكر هدهد اهل سبا و سجدهى آنها بر آفتاب قوم خود را مخاطب قرار داده است ، يا خطاب از جانب خدا به قوم سليمان عليه السّلام است .
و لفظ
أَلَّا
با تشديد لام خوانده شده كه در اين صورت ممكن است ( ان ) تفسير باشد و ( لا يسجدوا ) نهى باشد و تفسير قول خداى تعالى :
فَصَدَّهُمْ
كه صدّ قولى در معناى قول است ، گويا كه گفته شده : شيطان مانع از هدايت و راه راست رفتن آنها شد با اين گفتار كه به آنها گفت :
أَلَّا يَسْجُدُوا
آنها را از سجده براى خدا نهى كرد .
و ممكن است لفظ ( ان ) ناصبه باشد بدل از
أَعْمالَهُمْ
و ممكن است لفظ ( لام ) يا ( باء ) در تقدير گرفته شود كه متعلّق به
يَسْجُدُونَ
يا
زَيَّنَ
يا
فَصَدَّهُمْ
يا
يَهْتَدُونَ
باشد .
و ممكن است لفظ ( لا ) زايده باشد ، آن به تقدير ( الى ) متعلّق به
يَهْتَدُونَ
يا بدون تقدير بدل از
السَّبِيلِ
و آن اين است كه شيطان آنها را از راه حق و سجده خدا باز داشت .
لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ
لفظ ( الخبأ ) با فتحه و سكون مصدر است و به معناى چيزى است كه مخفى باشد ، يا مشترك بين مصدر و وصف به معناى مفعول است مانند ( خبئى ) .