كه مردان ذكر مىكنند ، پس خداى تعالى اين آيه را نازل فرمود « 1 » .
بدان كه آيه اشاره به جميع مراتب سلوك بعد از ايمان خاصّ است كه با بيعت ولوى و دخول ايمان در قلب حاصل مىشود ، چه اسلام موجب تنبّه ، بيدارى و سبب هدايت به ايمان است ، بايد اسلام براى انسان حاصل شود تا ايمان حاصل گردد ، ايمانى كه با بيعت خاصّ ولوى و قبول دعوت باطنى حاصل مىشود و خود آن بيعت سبب توجّه به سوى خداست و بعد از توجّه به سوى خدا سلوك به طريق يا سلوك الى اللّه محقّق مىشود .
نخستين چيزى كه براى سالك بعد از ايمان حاصل مىشود عبارت از محبّت براى خدا و احساس عظمت او و عظمت مظاهر او و احساس هيبت از او است .
و از اين احساس تواضع دست مىدهد و آن حالتى است كه از امتزاج هيبت و محبّت با غلبه محبّت حاصل مىگردد و با غالب شدن محبّت تصدّق و طرح كردن هر چه را كه از خدمت محبوب مانع مىشود حاصل مىگردد با اين طرح انداختن مانع روزه كه انتهاى تقواست حاصل مىشود .
تقوا منتهى بر بقاى بعد از فنا ، مراعات حقوق كثرتها از قبيل منع ، اعطا ، بذل و حفظ مىشود ، با مراعات كثرتها و حقوق آنها ذكر كثير حاصل مىشود ، چه ذكر كثير آن است كه به سبب تذكّر امر و نهى الهى هنگام هر فعل پديد آيد و اين محقّق نمىشود مگر بعد از
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ج 7 - 8 ص 358 .