اين كلام از باب تجربه است مانند ( رأيت بزيد اسدا ) .
لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ
لفظ لمن بدل از قول خداى تعالى : لكم به صورت بدل بعض از كلّ است ، يا لام براى تبيين است و مبتداى محذوف مقدّر است .
وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً
آن اسوه و اقتدا محقّق نمىشود مگر براى كسى كه رجا و اميدوارى به خدا را با ذكر زياد خدا همراه نمايد .
و اين جمله معترضه است بين حكايت حال مسلمين و احزاب ، كه خداوند اين جمله را جهت لطف به مسلمين و كنايه از منافقين و يادآورى مؤمنين خالص آورده است .
وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَ تَسْلِيماً
مؤمنين خالص وقتى احزاب و دشمنان را مىبينند مىگويند : اين آن چيزى است كه خدا و رسولش به ما وعده دادهاند و خدا و رسولش راست گفتهاند ، جز ايمان و تسليم بر اعتقادشان افزوده نمىشود و به خلاف مؤمنين غير خالص و منافقين كه آنان گفتند : خدا و رسولش جز فريب به ما وعده ندادند .
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ
جواب سؤال مقدّر است ، گويا كه گفته شده : چگونه حال مؤمنين خالص ؟
آيا مساوى هستند ؟ پس خداى تعالى فرمود : از مؤمنين مردانى هستند كه :
صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ
آنچه را كه با خدا عهد بستند به صدق و راستى محقّق نمودند يعنى هنگام بيعت با محمّد صلى اللّه عليه و آله شروط او را اجابت نمودند ، معناى آيه اين است كه آنچه