أَ لَمْ تَرَوْا
اين جمله جواب سؤال مقدّر است كه ناشى از قول خدا :
لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ
است گويا كه گفته شده : تو به لقمان حكمت دادى پس چرا به من حكمت داده نشده ؟
پس خداى تعالى فرمود : به شما اسباب حصول حكمت داديم ، از قبيل مدارك ظاهرى و مدارك باطنى و تسخير جميع آنچه كه در آسمانها و جميع آنچه كه در زمين است براى شما به نحوى كه ممكن باشد بر شما استدلال بر مبدأ دانا و توانا و حكيم و رئوف كه در علم و عملش لطيف ، در صنع و آفرينشش متقن است .
و نيز ممكن باشد بر شما استدلال بر اينكه انسان اشرف موجودات است و همه مخلوقات جهت بقاء و انتفاع او آفريده شده و مقصود از آفرينش انسان تعمير و آبادانى اين دار فانى نيست .
و گرنه مانند ساير مواليد به خاطر غير خودش موجود مىشد ، سزاوار است كه انسان بر زندگى اين دنيا متوقّف نشود ، بلكه بايد زندگى در دنيا را مقدّمه آخرت قرار دهد و هر چيزى از جهات اين عالم مقدّمه آخرت نباشد فانى است و باقى نيست ، عاقل نبايد به آن متوسّل شود و بر آن متوقّف گردد و حكمت جز اين نيست ، پس اگر فكر و انديشه نكنيد و متّصف به حكمت نگرديد تقصير از جانب خود شما است .
أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ
خداوند آنچه را كه در آسمانهاست براى شما مسخّر نمود از قبيل ستارگان ، ملائكه موكّل به آسمانها و ستارگانش به نحوى كه لحظهاى از تحريك اجسام سستى نمىكنند ، با تحريك اجسام مواليد توليد مىشوند و