منكرين معاد ، يا به زبان حال مانند بيشتر مردم .
فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ
فِي الْعَذابِ
ظرف لغو است ، متعلّق به
مُحْضَرُونَ
يا ظرف مستقرّ است و حال از فعل
مُحْضَرُونَ
.
فَسُبْحانَ اللَّهِ
جواب شرط مقدّر ، ( سبحان ) مصدر در معناى تسبيح است ، يا به معناى لازم و فعل امر مقدّر است ، تقدير آيه چنين است : ( إذا كان الأمر هكذا فسبحوا الله ) يا ( فليسبح الله سبحانا ) .
حِينَ تُمْسُونَ
داخل در مسا و عصر مىشويد .
وَ حِينَ تُصْبِحُونَ
داخل در صبح شويد ، اين دو وقت هنگام اختلاط نور و ظلمت و روشنائى و تاريكى است .
وَ لَهُ الْحَمْدُ
جمله حاليه ، يا خبر در معناى انشاء و عطف بر
فَسُبْحانَ
است .
فِي السَّماواتِ
آسمانهاى طبع و آسمانهاى ارواح .
وَ الْأَرْضِ
زمين طبع و زمين عالمهاى مثال .
وَ عَشِيًّا
وقت عصر ، آن وقت دخول فضيلت نماز عصر تا آخر روز است .
وَ حِينَ تُظْهِرُونَ
داخل در ظهر مىشويد كه آن ساعت زوال است ، يا مقصود هنگام بالا آمدن آفتاب تا گذشتن و تمام شدن وقت فضيلت نماز ظهر است ، تسبيح را به صبح و عصر اختصاص داد ، چون اين در وقت هنگام اختلاط نور و ظلمت و نمونهى اختلاط تاريكى طبع و نور روح و تاريكى مقام دانى و پست و نور مقام عالى است .
و در اين هنگام است كه شايسته است انسان لطيفهى انسانىاش را