سر انجام پيشينيان خود بنگريد و ضميرهاى سهگانه به
كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ
بر مىگردد يا مرجع ضمير فاعل قول خدا :
لَمْ يَتَفَكَّرُوا
است .
كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً
كه بر حسب بدن و مال و اعوان از آنها نيرومندتر بودند چه پيش آمد .
وَ أَثارُوا الْأَرْضَ
زمين را شخم زدند و كندند و برگردان نمودند جهت استخراج آب و معادن ، جهت زراعت و كاشتن درختان و غير اينها از تصرّفات در زمين و مقصود اين است كه پيشينيان بيشتر از اينها روى زمين كار كردند و شخم زدند و آباد نمودند ، به قرينهى قول خداى تعالى :
وَ عَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها
آن گذشتگان زمين را بيشتر از اينها آباد نمودند ولى در عين حال خداوند آنها را هلاك و نابود گردانيد و قوّت و شخم زدن و آبادانىشان نفعى به حال آنها نرسانيد ، پس نبايد شما به قدرت و نيرو و شخم زدن و آبادكردنتان مغرور شويد .
وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ
رسولان آنان احكام رسالت يا معجزات براى آنها آوردند ، ولى آنها به قدرتشان مغرور شدند و رسولان را تكذيب كردند مثل شما پس خداوند آنها را خوار و نابود ساخت .
فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
آنان با در معرض قرار دادن خودشان در مقابل خشم و سخط الهى به خودشان ظلم و ستم مىكنند .
ثُمَّ كانَ
عطف بر
أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا
به اعتبار معناست ، چه اين