موافق ما قبلش باشد ، يا بنا بر آن كه معترضه و ابتداى كلام از جانب خدا باشد .
كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ
چگونه خداوند آفرينش خلق را آغاز مىكند و خلق را از عناصر يا از عالم ارواح مىآفريند ، سپس آن را به عناصر يا به سوى خودش بر مىگرداند ، ديدن مردم اين معنا را بدين گونه است كه آنان ببينند كه در اوّل خلقتشان چيزى از صفات اخرويّين را نداشتند و بتدريج در صفات كمال پيش رفتند و با صفات روحانيّين كامل شدند .
يا معنا مبتنى بر توبيخ است ، يعنى بايد آنان نفوسشان را تكميل كنند تا اعاده باز گردانيدن خدا آنان را ببينند .
إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ قُلْ
اين كار براى خدا ساده و آسان است خطاب به ابراهيم عليه السّلام يا ابتداى كلام است و خطاب به محمّد صلى اللّه عليه و آله است كه بگو :
سِيرُوا فِي الْأَرْضِ
در زمين طبع يا زمين قرآن و اخبار يا زمين سير امّتهاى گذشته ، يا زمين وجودتان سير كنيد تا حال تكذيبكنندگان و تصديقكنندگان را مشاهده نماييد ، يا حال آنان را از مشاهدهى آثارشان بدانيد ، يا ايجاد و آفرينش خلق و اعادهى آن را مشاهده كنيد .
فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ
تا بدانيد كه خداوند نشئهى آخرت را انشا مىكند ، چه مشاهدهى ابدا و ابتداى آفرينش منجرّ به علم نشئه آخرت مىشود ، چنانچه فرمود :
لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى فَلَوْ لا تَذَكَّرُونَ
.