فعليّت متبدّل شده است نه اينكه علوم آنها از روى ادلّهء تفصيلى بنا شده باشد ، چنان كه بعضى گفتهاند .
حاصل مطلب اين است كه سخت كوشى و بالا رفتن در طريق انسانيّت از مفهوم فقه گرفته شده است ، پس هرجا اين چنين ادراكى باشد همان فقه است و در غير اين صورت فقه نمىباشد ، بنابراين اگر فرض شود كه پيامبرى داراى حالت اشتداد در علمش باشد علم او از اين جهت فقه محسوب مىشود .
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً
جواب شرط متوهّم يا مقدّر است يعنى اگر روشنگرى و استنباط مسائل را داشتيد بايد كم بخنديد و زياد بگرييد ( بر عمل خود گريه كنيد ) امرى يا حمل بر حقيقتش مىشود يا نمىشود ، به هر حال مقصود از اين آيه ( كم بخنديد و زياد بگرييد ) دستور به توبه است ، خواه خنده و گريه بر حقيقت باشد يا مجاز ، از سرور باشد و يا از غم بنابراين ذكر خنده براى اشاره به اين است كه انسان به نوعى از خنده جدا نمىشود ، پس توبهكننده بايد از خندهاش كم كند . يا خنده و گريه مجاز از چيزى ديگرى است ( مثلا مىگوييم حالا بخنديد . كه منظور خنديدن نيست بلكه تمسخر است ) ، كه حتما امرشان به آن بر مىگردد ، پس آن امر است در معنى اخبار ، و ذكر خنده براى اشاره به چيزى است كه آنها در بقيهء عمرشان بر آن ثابت هستند ، و لذا آن را مقدّم انداخت و مقيّد به قلّت نمود .
جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ
اين پاداش آنچه را كه به دست