خويش را ره نمود و مر ايشان را قدرت و توانستى داد كه هم نيكى توانند كردن و هم بدى ، و دو راه بنمودشان يكى راه بهشت و ديگر راه دوزخ تا اگر راه بهشت جويند بيابند ، و اگر از راه برگردند پاداش ايشان دوزخ باشد . پس چون هادى باشدى بشارت باشد كه راه نمود و توانستن داد . و ع علم كه مر خداى را سيصد و شست هزار عالم است « 1 » هر عالمى از لونى كه اين بدان و آن بدين نماند . و نيز گويند سيصد و شست هزار عالم است اندر هفت آسمان و هفت زمين و هفت دريا اين همه بدان اندر است . و امّا صاد صورت است آفريدن خلق را از هر صورتى كبخواهد بيافريند .
و اين همه صورتها كه بيافريد همه جفت آفريد كه صورت بىجفت به هيچ كار نيايد و جفت او جان است ، و هيچ چيز نيست كه آن فرد است مگر خداى و ديگر جز از خداى هر چيزى به چيزى اندر پيوسته است كه اول چون مردم را بيافريد گل بود ، چنان كه خداى گفت :
خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ .
« 2 »
هامش
( 1 ) - گروهى ديگر از علما گويند كه اين كهيعص هم از نام خدايست صفت او فعل او . چنانچه كاف خداى كافيست ، و ها خداى هاديست ، و عين خداى عالم است ، و يا اشارتست خلق و دال هدايت است و راه نمود و طاعت بر ايشان كرد و معصيت هم بعلم اوست . گروهى گفتند اين عين عالمها است كه مر خدايراست عز و جل و آن سيصد و بيست هزار عالم است . ( صو ) - و گروهى ديگر از علما گفتند كه اين كهيعص همه نامهاى خدايست و عين خداى عالم است و صاد خداى صادق است . پس گفت اين بكفايت و هدايت و بشارت و كارهاى خلق از طاعت و معصيت همه بعلم اوست .
و گروهى گويند اين عين عالمهاست كه خداى عز و جل راست و آن صد هزار و بيست هزار عالم است . ( م )
( 2 ) - چنان كه گفت جل و جلاله :وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ .[ الروم 20 ] يعنى از آيتهاى اوست كه شما را بيافريد از خاك و چون آدمى گشتيد شما را پراكنده كرد در هر جاى . ( م ) - چنانچه گفت عز و جل :وَ مِنْ آياتِهِ . . .گفت از آيتهاى او آنست كه شما را آفريد از خاك و بوديد مردمانى پراكنده هر جاى . ( صو )