خواب يا خستگى خواب است . و جمله جواب سؤال مقدّر ، يا خبر است ، يا خبر بعد از خبر ، يا حال ، يا جملهء معترضهء مدحيّه است .
وَ لا نَوْمٌ
و او را خوابى نيست ، و اين ردّ بر يهود و غير آنان است كه گفتند : كه خدا از كار فارغ شده و استراحت كرده ، يا بر پشتش دراز كشيده است ، چنان كه در اخبار اشاره شده است .
لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ
آنچه در آسمان و زمين است از آن اوست ، اين جمله در وجوه اعراب مانند جملهء قبلى است و لام در چنين مواردى در مبدئيّت ( آغازين ) و مرجعيّت ( واپسين ) و مالكيّت استعمال مىشود . و مقصود از آن معنى عامّ است كه هر سه را شامل است و آن تصريح به چيزى است كه اجمالا از « قيّوم » استفاده مىشود ، و بيشتر وقتها گفته مىشود : « لزيد ما فى الصندوق » و مقصود اين است كه صندوق و محتوياتش مال زيد است مخصوصا اگر محتويّات آن گران قيمت باشد .
مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ
چه كسى تواند در نزد او به شفاعت پردازد ؟ اين جمله تأكيد قيّوميّت خداى تعالى است ، و تمام وجوه سابق از جهت مقطوع بودن جمله و مرتبط بودن آن در اين جمله موجود است و فرض قول به وجوه سابق در اينجا ممكن است .
إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ
مگر به اجازه او ، مىداند آنچه در برابر آنهاست و مىآيد ، اين جمله نيز مانند جملههاى گذشته است در وجوهى كه ذكر شد ، و آن نيز تأكيد آن چيزى است كه از « قيّوم » به دلالت التزامى استفاده مىشود ، و مقصود از
ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ
چيزى است كه پيش روى آنها باشد كه از نظر طول دنيا و آخرت است و از جهت عرض چيزى است كه مىآيد يا گذشته است ، چنان كه دربارهء اين مطلب در معنى قول خداى تعالى :
فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَ ما خَلْفَها
پيش از اين اشاره شد .