الأمرين مطلقا [ و شاملا ] لحالة الاشتغال بامتثال الأمر الآخر أيضا .
و أمّا إذا كان كلّ منهما مقيّدا بعدم الاشتغال بالآخر أو كان أحدهما كذلك فلا استحالة [ في ثبوت الأمرين ] ، و يقال - عن الأمرين بالضدّين حينئذ - : إنّهما مجعولان على وجه الترتّب ، و إنّ هذا الترتّب هو الذي صحّح جعلهما على هذا الوجه ، و هذا [ أي ثبوت الأمرين على وجه الترتّب ] ما يحصل في كلّ حالة يواجه فيها المكلّف واجبين شرعيّين ، و يكون قادرا على امتثال كلّ منهما بمفرده ، و لكنّه غير قادر على الجمع بينهما ؛ فإنّهما إن كانا متكافئين في الأهمّيّة كان وجوب كلّ منهما مشروطا بعدم امتثال الآخر ، و إن كان أحدهما أهمّ من
شرح
است و بدين قرينهء عقلى بايد از اطلاق يكى از دو امر يا هر دو امر دست برداريم و لذا مىفرمايد : ] اما اگر هريك از دو امر ، مقيد به عدم اشتغال به ديگرى باشد يا [ لااقل ] يكى از آن دو مقيد باشد ، ديگر هيچ استحالهاى پديد نمىآيد و در اين حال گفته مىشود دو امر به دو ضد به صورت « ترتّب » جعل گرديده است . اين ترتب آن چيزى است كه جعل دو امر را بدين گونه [ ، كه هر دو يا يكى مقيد به عدم ديگرى باشد ] تصحيح مىكند .
و در هر حالتى كه مكلف با دو واجب شرعى مواجه گردد و بر انجام دادن يكى از آن دو به تنهايى توانا باشد ؛ ولى بر جمع ميان آن دو قادر نباشد ، چنين چيزى [ ، يعنى ترتّب ] رخ مىدهد . پس اگر آن دو امر از نظر اهميت يكسان باشند [ ؛ مانند نجات جان زيد و نجات جان عمرو كه هر دو در يك سطح هستند ] وجوب هريك مشروط به عدم امتثال ديگرى خواهد بود و اگر يكى از آن دو ملاكش مهمتر از ديگرى باشد [ ؛ مانند نجات جان عالمى عادل كه مصلحت آن ، اهم از مصلحت نجات جان طفلى از اطفال مسلمين است و مانند وجوب ازالهء نجاست از مسجد ، كه ملاكش اهم از ملاك وجوب اقامهء نماز ظهر و عصر است ، البته در جايى كه تزاحم ايجاد شود ؛ مثلا مكلف به مسجد وارد مىشود و چند دقيقهاى بيش به غروب آفتاب نمانده است و شخص ديگرى